جمعه 29 ارديبهشت / 19 مه 1922 / 21 رمضان 1340
* اقدامات تجارى شوروى از نگاه انگليس
مسير حركت تجارى شوروى در ايران « از شمال به سمت جنوب در نظر گرفته شده بود كه از ماوراء قفقاز و ماوراء خزر آغاز شده و بنا بود تمام كشور را تا سواحل خليج فارس دربر بگيرد . . . اين حركت چالش تجارى كمونيسم با كاپيتاليسم بود . . .
بنا بود كاتالوگهاى تجارى همراه با تراكتهاى انقلابى توزيع گردند و بلشويسم به صورت يك رود پوياى تجارى رو به جلو جريان داشته باشد . » گزارش مفصل سرگرد ب . تمپل وابسته بازرگانى انگليس در ايران با اين جملات آغاز مىشود .
وى در ادامه به چگونگى ورود گسترش بنگاه تجارى ونشترك اشاره كرد كه از اوت 1921 تا مى 1922 توانست شعب خود را تا كرمان و شيراز بسط بدهد ، و سپس در ارزيابى عملكرد اين شركت نوشت كه به لحاظ حجم نتوانسته است به اندازه بزرگى سازمان خود كارى صورت دهد . « همه اين خريدها و همه اين فروشها روى هم احتمالا نمىتوانند يك دهم كل ارزش مبادلات انگلستان با ايران در همين دوره را بپوشاند . » تمپل در انتقاد از سازمان متورم و بىمهارت ونشترك به تحميل انحصار تجارى به ايران اشاره كرد كه از اين رهگذر بازرگانان ايرانى را دشمن خود كرده است . وى با اشاره به اينكه « هماكنون فرانسه ، آلمان ، ايتاليا ، سوئيس و بلژيك كالاهاى خود به مقصد ايران را به جاى مسير درياى سياه از مسير بين النهرين گسيل مىدارند نتيجهگيرى كرد : اكنون به هيچ عنوان دليلى وجود ندارد كه به خاطرش از ايرانيان خواسته شود تا باور كنند در بلشويسم مىشود نوزايش اقتصادى يافت ، و يا آنكه از جهان خواست تا باور كند كه دولت شوروى به عنوان شريك تجارى از همه بهتر است . » 1
* نظر وزيرمختار انگليس در بازگشت رتشتين
سرپرسى لورن وزيرمختار انگليس در تهران امروز به كرزن وزير امور خارجه كشور متبوع خود نوشت كه وزيرمختار روسيه به مسكو فراخوانده شد . آنگونه كه من دريافتم او اين دستور را قهرآميز دريافت كرده است . 2
هامش
( 1 ) .FO E 6599 / 6599 / 34 .( 2 ) .FO E 5174 / 6 / 34 .