شنبه 23 ارديبهشت 1301 / 13 مه 1922 / 15 رمضان 1340
* ديدار كميسيون 12 نفرى با رضا خان
به دنبال ديدار مشير الدوله با كميسيون 12 نفرى و گفتوگو درباره علت استعفا ، اين كميسيون از رضا خان نيز دعوت كرد كه در جلسه اعضاى آن حاضر شده و ديدگاههاى خود را بيان كند .
در اين جلسه كه امشب برگزار شد رضا خان گفت كه درباره انتقال پيام او به مشير الدوله سوءتفاهم شده و حرف او درست منتقل نشده است . ( ر . ك : 18 ارديبهشت ) وى خود را متمايل به مجلس شوراى ملى معرفى كرد و گفت كه مجلس هر تصميمى بگيرد بدان گردن خواهد گذاشت . به دنبال اين ديدار ، سه تن از اعضاى كميسيون 12 نفرى ( آشتيانى ، نصرت الدوله و مساوات ) براى انتقال نتايج ديدار فوق نزد مشير الدوله رفتند و سوءتفاهم پيش آمده را به او گفتند و از او خواستند كه استعفاى خود را پس بگيرد . آنها گفتند كه مجلس شوراى ملى نسبت به ادامه كار او حسن اعتماد دارد . مشير الدوله گفت كه بر طرف شدن سوءتفاهم را مىپذيرم اما همچنان بر استعفاى خود باقى هستم و آن را پس نمىگيرم . 1 روزنامه اتحاد اين ديدار را در 22 ارديبهشت مىنويسد و اين گفته را از طرف رضا خان وزير جنگ نقل مىكند كه « من گفتم اگر اين مسئله انجام نشود ممكن است صاحبمنصبان نظامى به واسطه غليان احساسات از تشكيل هيأت [ دولت ] جلوگيرى كنند . » 2
مكى قول رضا خان وزير جنگ را چنين نقل مىكند : « من چنين پيامى را به مشير الدوله ندادهام [ اينكه نمىگذارم به هيأت دولت راهت دهند ] و سوءتفاهم شده است . من پيغام دادم اگر بنا باشد روزنامهنويس اينطور بنويسد و توقيف نشود ما را به دربار [ هيأت دولت در دربار تشكيل مىشد ] راه نخواهند داد . » 3 روزنامه اقدام جزئيات بيشترى از جلسه كميسيون 12 نفرى با رضا خان منعكس كرد . به نوشته اين روزنامه بعضى از وكلا از جناح اكثريت ، قوام السلطنه را به عنوان نخستوزير پيشنهاد مىكنند كه رضا خان با عتاب پاسخ مىدهد : « نه ايران و نه ملت آن ديگر طاقت تحمل اين زالوهاى قساوت شعار را ندارند . ديگر ايران و ايرانى براى حكمرانى اشخاص مختلس و جانى و بدسابقه حاضر نيست . تنها كسانى مىتوانند حكومت و زمامدارى نمايند كه در محكمه افكار عامه به خيانت محكوم نشده باشند . . . اشخاصى مىتوانند مقدرات اين ملت را به دست بگيرند كه افكار و عقايد ملت حكمرانى آنها را تصويب نمايد و نيروى ملى را هم پشتيبان آنها قرار دهد . » نويسنده روزنامه اقدام از اين گفته رضا خان چنين نتيجهگيرى مىكند كه او آماده تصدى سمت نخستوزيرى است و آن را به عنوان « سروش غيب هاتف » به خوانندگان نويد مىدهد . 4
برخى منابع نيز تشكيل جلسه كميسيون 12 نفرى را با حضور رضا خان عصر امروز ياد مىكنند كه ساعت 11 شب تشكيل مىشود . « گويا تقاضا داشته كه مجلس با رياست وزرايى وى توافق نظر حاصل كند ولى چون اين موضوع عملى نبود ، سردار سپه اظهار مىكند كه پس در اين صورت لازم است هرچه زودتر نمايندگان توافق نظر حاصل نموده رفع بحران شود زيرا ادامه بحران اسباب تعويق كارهاى عمومى و نگرانى مردم خواهد شد و اتخاذ تصميم قطعى از طرف مجلس شوراى ملى ضرورى است . » 5
* پاسخ احمد شاه به تلگرام مشير الدوله
در پى استعفاى مشير الدوله و تلگراف اين موضوع به احمد شاه در فرانسه پاسخ آن به اين مضمون كه اين استعفا موجب تأسف شده است به ايران رسيد . « به واسطه دورى از جريان بىاطلاع هستم . تلگرافى به آقاى مؤتمن الملك رئيس مجلس شوراى ملى نمودم كه عقايد و نظرات مجلس را در اين خصوص به من اطلاع دهند . » 6
* رايزنى فراكسيونهاى مجلس درباره استعفاى مشير الدوله
امروز عصر فراكسيونهاى مجلس شوراى ملى تشكيل جلسه