و استراباد شد . در هشتاد و شش مسافرت عتبات اتفاق افتاد ، پس از مراجعت ميرزا حسين خان برياست ديوان عدليه و بعد سپهسالارى و صدارت مفتخر گشت ، در سنهء 1288 مجاعهء سختى روى داد ، صدر - اعظم اين بنده را به سرپرستى فقراء مأمور ساخت ، بتيفوس مبتلا شدم ، شنيدم در حق اين غلام دعا فرموده بودند .
پس از داير شدن مخابره با تبريز دستخط صادر شد كه عليقلى رئيس تلگرافخانه باشد .
در همين سنهء 90 تدارك سفر فرنگستان ديده شد ، حكم شد در ركاب باشم . در سنهء 91 تلگرافخانهء روس و انگليس قريب چهل و هفت هزار تومان طلبكار شدند ، حكم شد مستوفى الممالك به محصلى حكيم الممالك به حساب رسيدگى كند . بيست و سه هزار تومان قرض دولت شد از بابت مخابرات ، بقيه قرض شاهزاده ، فردى ممهور بدست فدوى دادند كه از آن قرار رفتار كند و مقرر شد مستقلا رئيس تلگرافخانه باشد و امر شد سالى هشتاد هزار تومان از بابت منافع تلگرافخانه تسليم آجودان مخصوص خازن صرف جيب بكنند .
در سنهء 97 اعتضاد السلطنه مرحوم شد . در سر سوارى احضار شد و شرحى در پرستارى مدرسه فرمايش رفت ، از سياق مطلب ؛ بقرينهء غلام و فدوى بايد اين يادداشت را براى عرض شاه نوشته باشند .
نقل از روضة الصفاء
در زمان محمد شاه چند نفر از اعيان براى تحصيل به اروپا رفته بودند و ضرورت ايجاد مدرسه در مركز محسوس شده بود . عباس ميرزا معلمين انگليسى و بعد فرانسوى براى تعليمات نظامى دعوت كرده بود . جان داود خان مسيحى را به نمسه فرستادند . از دربار اطريش معلمين خواستند به زمان ناصر الدين شاه مدرسهء دار الفنون را در ارگ بنا نهادند . معلمين را ميرزا محمد على خان وزير امور خارجه در پيشگاه همايونى برده معرفى كرد و چون معلمين از خارجه بودند مدرسه را تابع آن وزارتخانه مىپنداشت .
نيابت به فرزند خود داد ، عزيز خان آجودانباشى به مناسبت نظام مدرسه را جزء خود دانسته نايبى بر آنكار گذارد . ناصر الدين شاه رضا قلى خان را بشخصه به ناظمى مدرسه انتخاب كرد . پس از ميرزا محمد على خان ، عزيز خان بمداخله افزود ، چون وى به سلطانيه مأمور شد محمد خان بيگلربگى به مراقبت در امور نظام نامزد گشت .
رتق و فتق امور مدرسه همان بتوجه رضا قلى خان بوده است ، در سالنامههاى اعتماد السلطنه تاريخچهء دار الفنون مفصلا هست . پس از طبع كتب در علوم رياضى ، طبى و نظامى عليقلى خان پدرم به سمت كتابدارى منصوب مىشود ، ميرزا يوسف نورى لشگرنويس سررشتهء حساب مدرسه را فراهم ميآورد كه عليقلى ميرزا برياست مدرسه منصوب شود كه بعدها وزير علوم شد و رضا قلى خان براى مصاحبت مظفر الدين شاه به تبريز مأمور . به زمان عليقلى ميرزا جعفر قلى خان عمو رئيس و محمد حسين خان ناظم دار الفنون « 1 » شدند شاهزاده محمد تقى ميرزا آجودان .
در سنهء 1275 چهل و دو نفر از جوانان به پاريس براى تحصيل اعزام شدند كه در علوم و صنايع تحصيل كنند به سرپرستى عبد الرسول خان .
امروز يكى از خدمتگزاران صديق و مراقب دار الفنون محمد حسن خان پسر محمد حسين خان اديب الدوله است كه نوهء عمه من است . پدر و پسر تا آخر عمر در خدمت به فرهنگ بسر بردند ، از محمد حسن خان تاريخچهء دار الفنون را خواسته بودم ، در ضمن صورتى از دورهء خدمت خود ياد - آورده بود در اين موقع سزاوار است كه ذكر از او بشود . اين پدر و پسر در خدمات خود ثابت قدم و مراقب بودند .
تولد محمد حسن خان در تهران 1288 ، در سلام امتحان 1305 نايل به نشان نقرهء علمى از درجهء 3 و پانزده تومان مواجب مىشود . در 1313 به نشان طلا از درجهء اول و رتبهء نايب آجودانى
هامش
( 1 ) - در سنهء 1258 حسين خان آجودانباشى كه به پاريس رفته بود در معيت كنت سرشى معلمينى را كه اجير كرده بودند در اصفهان بحضور محمد شاه معرفى كرد .