اظهار ميدارم « 1 » .
مسائل تاريخى بايد هميشه با زمان و مكان و احوال مقارن آن سنجيده شود . وقايع تاريخى را كه در زمان خاص وقوع يافته با موازين امروز محاكمه نميتوان كرد ضمنا اشاره به زشت و زيباى آندوره نموده گفتند باهمهء صفات خوب ، شخص به حكم طبيعت خالى از نقص نيست تاريخ نيك و بد را بدفتر ميآورد در مقابل خوبى بسيار ، زشتى كم مغتفر است .
در نسخ قرارداد دارسى اسمى از تمديد مدت برده نشده بود ، مذاكره مدتى طول كشيد منجر به رجوع بجامعهء ملل شد ، در نتيجه قراردادى نسبتا بهتر از قرارداد اسبق تنظيم يافت ، بغتتا صحبت تمديد پيش آمد ، پادارى نظار سبب پافشارى طرف شد و تهديد به قطع مذاكرات . شاه بهر ملاحظه تن درداد و البته در مقابل ارادهء او كسى قدرت تفوه نداشت ، همان اجبار كه براى نمايندگان بود كه سبب دادن ورقهء سفيد در مجلس شد الغاى امتيازات بىمطالعه و از روى عصبانيت « 2 » اتفاق افتاد و برگشتن ممكن نبود ، شاه هم باطنا پشيمان شد و گفت ما كه سى سال بر گذشتگان براى اين كار لعنت كرديم پنجاه سال ديگر مورد لعنت مردم شديم قبل از اقدام ميبايست شورها شده باشد .
در جلسهء 7 بهمن كه تقىزاده در جواب اسكندرى معلوم الحال اين توضيحات را داد رحيميان گفت با بيانات جناب آقاى تقىزاده اين قرارداد لغو است ، صحيح است هم گفته شد .
بلى ! نسبت به قراردادهاى جديد كه در اطراف بسته شده است سهم حقهء ما بما نميرسد حق شكايت داريم و غبن و غرر حقى است مسلم بايد جدال را كنار گذارد و روى حق و حساب سهم خود را خواست . كمپانى نفت جنوب عند الواقع ادارهاى دولتى است و شأن دولت انگليس نيست كه پشت ماسك كمپانى حق ما را ندهد ، دولت قوى شوكت انگليس نبايد از كيسهء محقر ما استفادهء ناحق بنمايد .
در كليه با نظراتى كه امروز متوجه نفت است يگانه چاره تشكيل شركتهاى داخلى بسرمايهء داخلى است و متخصص خارجى تا خودمان نداريم . نميتوانم بگويم كه مردم ما ملتفت منافع اين كار نيستند يا در داخله سرمايه نيست اعتبار قضائى و امنيت ادارى نداريم بناى دادگسترى به عدالت و امنيت برقرار شود سرمايههاى خارجى هم بطيب خاطر چون سيل بمملكت روخواهد آورد رشوه و دزدى است كه مانع رسيدن بآرزوها است .
دريدن يقه
در موقع اولتيماتوم روس شاگردان مدارس با علم يا مرگ يا استقلال دور شهر گشتند در اينموقع هم دانشجويان در ميدان بهارستان ميتينگ دادند و الغاى نفت جنوب و انحلال بانك شاهنشاهى را خواستند .
تعصب به كنار ، آن روز كه قرارداد دارسى بسته شد نفت اهميت امروز را نداشت و نمونهاى در دست نبود ، اقدام دارسى تيرى در تاريكى بود و در مقام انصاف بايد گفت كه آن قرارداد از بهترين قراردادهاى زمان ، بعقيدهء امروز جاهليت ، بود منتها ما بواسطهء غفلت از تربيت محاسب مناسب غفلت كرديم و نتوانستيم استيفاى حق خودمان را مطابق همان قرارداد كرده باشيم مفتشين ما صورتى بودند بر ديوار لندن ، امروز سهم خودمان را مطابق با قراردادهاى متشابه مىسنجيم و فرياد مىكشيم و مغبون هم هستيم .
موضوع بحث در مسئلهء نفت جنوب مذاكره با كمپانى است و تشخيص منابع حقهء دولت كه تقاضا دارد سهم ايران به تناسب اسهام ساير شركاء كمپانى يا مطابق موازين قراردادهاى سايره در بحرين و غيره پرداخت شود ، لايحهء پيشنهادى دولت در نتيجهء مذاكرات با كمپانى مجلس را قانع ننموده مردود ماند و دورهء مجلس خاتمه يافت .
هامش
( 1 ) - تقىزاده ، فروغى ، داور و علاء مأمور تنظيم قرارداد جديد بودند من سمت نخستوزيرى داشتم ليكن از مذاكره بر كنار بودم خوشبختانه به من اظهارى نشد . در دورهاى كه براى رجال مجال رأى نيست بهتر كنارهگيرى است .
( 2 ) - شايد تغير نسبت به تيمور تاش هم ممد عصبانيت بود و سخنهاى جامعهء ملل را در طرفدارى ملل ضعيفه به نقد گرفته بودند .