خط سير تبريز ، خوى ، ماكو ، بايزيد ، ايگدر ، قارص ، ارز روم ، طرابوزان ، سامسون و آنكارا است سفير كبير ايران به ماكو آمده همراه شد ، 26 خرداد با تجليلات شايستهء و داد ورود به آنكارا اتفاق افتاد ، غازى و اركان دولت در گار مقدم ميهمانان محترم را استقبال كردند شامها و ناهارها با تشريفات مخصوص برگذار شد و نطقهاى رسمى ايراد .
روز 30 خرداد در عمارت وزارت خارجه با حضور وزراى خارجهء طرفين شاه و كمال پاشا مصاحبه واقع شد و توافق نظر حاصل ، سپس به سياست ازمير و بغاز پرداخته در اسلامبول در قصر دلمه باغچه نزول اجلال فرمودند .
شاه در نطق خودشان ميفرمايند بواسطهء برداشتن خرافات مذهبى « 1 » در مدت سلطنت من اميدوارم كه هر دو ملت بعد از اين باهم با يك روح صميميت متقابل دست در دست داده منازل سعادت و ترقى را طى خواهند كرد .
جشن باشكوهى روى به سفر تنظيم يافت و شادمانيها شد 17 تيرماه مراسم توديع به عمل آمد 18 مرداد ورود به تبريز واقع شد .
اين مسافرت و كيفيت مجالس شاه را در خط تأسى صرف انداخت و تشبه به اروپائى .
اگر خرافات را به مذهبى وصف نكرده بودند بهتر بود در مذهب اسلام خرافات نيست اگر چيزى هم داخل شده است بضرورت از مذاهب ديگر است .
نطق شاه در موقع شرفيابى وكلا
دادگر عرض مىكند ايران در ترقى از تركيه پيش است . . . شاه سخن او را قطع كرده ميفرمايند من تركيه را ديدم ( در چهار ديوار زينت و صفاى طبيعى بساط خودنمائى ) شما ميخواهيد به اين اظهار نگذاريد ايران جلو برود . . . كوشش من اينست كه ايرانرا در طريق ترقى و قبول تمدن جديد وارد كنم ( واى بر تمدن ) آيا مردم حاضر نيستند خود را براى زندگى جديد حاضر نمايند ( رقص ، قمار ، شراب و فحشاء ) تا اين اندازه هم كه پيشرفتى نصيب ايران شده نتيجهء اعمال زور و قدرت من است ( از عدليه پيداست ) و همين كه اين زور از ميان رفت پيشرفت بهر نقطهاى كه رسيده باشد متوقف خواهد ماند ( رژيم يكنفره غير از اين نتيجه ندارد ) از اين تاريخ آنچه شد حالا و مالا اسباب اميدوارى نبود .
جشن هزارهء فردوسى 20 مهر 1313
در فرنگ عادتى است كه پنجاه سالگى و خصوص هفتاد و پنج سالگى را در خانوادهها جشن ميگيرند و روز تولد را عيدى بجا ميآورند ، روز تولد فرزندان نشاطى برپا ميكنند اين رسم است كه داعى به جشنهاى صد ساله از فوت بزرگان شده است . در سنهء 1313 از فوت فردوسى هزار سال مى - گذرد و در اروپا يكدو جشن از اين قبيل گرفته شد بعضى را بفكر جشن بنام فردوسى انداخت و فردوسى از شعراى پارسى برازندهء اين مقام هست و نام او در همهء ممالك معروف و ستوده است تحريك اين فكر بيشتر از طرف تقىزاده شد و شاه هم از آنرو كه پهلوى بروز كرده و تجديد دورهء باستانى را وجههء نظر دارد به اقدام در اين اثر شوقى ظاهر نمود .
در حوت 1312 مجلس دولت را دعوت كرد كه مخارج بناى مقبرهء فردوسى را در بودجه بگنجاند شروع بساختمان شد و تدارك جشن همهجا شهرت يافت از هر ديار مستشرقين معروف براى شركت در جشن حاضر شدند و از ايشان پذيرائى شايان به عمل آمد نوبت آن شد تخمى كه فردوسى كاشته بود بثمر رسد چنان كه خود پيشبينى كرده است .
از اين پس نميرم كه من زندهام * كه تخم سخن را پراكندهام
هامش
( 1 ) - اگر منظور از سخنهاى بين سنى و شيعه است هنر ناصر الدين شاه بود اما در اين دوره ندانستم كدام خرافات از ميان رفت فقط ديديم كه فحشاء قويا بميان آمد .