تبصره : اكثر نامههاى اين فصل از بنادر به تهران فرستاده شدهاند . هنگام رفتن حسين قلى خان به تهران و آمدن رضا قلى خان به بنادر ، نامهها از تهران به بنادر نوشته مىشدهاند . براى تشخيص اين تفاوت ( مبدأ و مقصد ) در پانويس نامههائى كه از تهران به بنادر نوشته شدهاند ، توضيح كافى داده خواهد شد . در ساير موارد ، نبود توضيحى در اين باب ، دال بر آنست كه نامهها از بنادر به تهران نوشته شدهاند .
جمعه 16 محرم [ 1309 قمرى ]
« 1 » هو فرزند مكرم من پاكت مورخهء سوم شهر محرم ، روز پانزدهم رسيد ؛ از كسالت جناب سعد الملك خيلى وحشت كردم ، الحمد الله كه بخير گذشته است . قرار كليه اين است كه بعد از سه سال عادت به آب و هوا و غذاى گرمسيرات وقتى كه انسان به غذا و هواى غيرمأنوس رسيد ، حكما امراض مختلفه توليد مىكند و بالعكس هم همينطور است . بارى ، كفارهء اين مسافرتها را بايد تا عمر دارد انسان مبتلا باشد .
به نقد ، منت خداوند را كه شما روزى و روزگارى به مناسبت ملازمت حضورشان خوش داريد . حالا ديگر با جمعيت حواس ، اوقات خود را صرف اتمام حساب بارسئيل « 2 » عربستان و انجام كار مأموريت عباس على خان بكنيد . در اين ضمن هروقت بتوانيد تظلمى از
هامش
( 1 ) - اين نامه در سال 1309 نوشته شده است ، به چند دليل :
الف - در متن نامه اشاره به كسالت سعد الملك به علت تغيير آب و هواى گرمسيرات شده است و نيز ملازمت ايشان با رضا قلى خان . اين سفر در پايان حكومت عربستان حسين قلى خان بوده است كه سعد الملك به تهران آمده و بيمار شد .
ب - در متن نامه اشاره به رسيدن اجزاء حسين قلى خان از عربستان شده است . اين نيز دال بر تغيير ايشان از حكومت آن صفحات مىباشد .
ج - در پايان سال 1308 سعد الملك به علت مرگ همسرش ، اذن مرخصى گرفته و به تهران رفت و حسين قلى خان به استدعاى اتابك ، حكومت بنادر را پذيرفتند . لذا تاريخ 16 محرم ، با توجه به مطالب فوق ، فقط مىتواند 16 محرم 1309 قمرى باشد .
( 2 ) - مقصود سال 1269 شمسى است ، برابر جمعه 29 رجب 1307 الى جمعه 9 شعبان 1308 قمرى و مطابق 21 مارس 1890 الى 20 مارس 1891 ميلادى .