در باب عمليات كنگره نوشته براى جلسه سيم حاضر نموده بشرح ذيل خوانده مىشود :
اصول اختلافات ملل چند چيز است : خط و زبان اخلاق و عادات عقايد مذهبى حدود سياسى .
اما خط و زبان البته هيچ قوم ترك خط و زبان خود را نميگويد و به زبان قوم ديگر بگويد و بنويسد . ولى ايجاد يك خط و زبان بين المللى چنان كه پيش از ما هم بخيالش بودهاند بهتر چيزى هست كه ميتواند در مقابل اين اختلاف بحسن رابطه ملل خدمت نمايد خاصه كه جزو تعليمات اجبارى مدارس عمومى هم بگردد .
اما اخلاق و عادات - اين اختلاف چون بيشتر از روى اختلاف اوضاع طبيعى مملكتها و تفاوت احتياجات است پس به زودى تغيير و تبديل يافتن آن مشكل مينمايد ولى ميتوان گفت اتحاد اصول تعليم و تربيت در مدارس ابتدائى عمومى شايد بتواند تا يكدرجه اخلاق و عادات متفاوته را هم به يكديگر نزديك نمايد و راهش حسن موافقت دار العلومهاى ملل مختلفه است با مقاصد حسنه كنگره .
اما عقايد مذهبى - من به اين اختلاف اهميت بسيار مىدهم و حسن رابطه ملل از روى اتحاد عقيده مذهبى يكى از امورى است كه نقطه حصولش از نظر بسى دور است و لكن معتقد هستم كه اصول مذاهب حقه به يكديگر نزديك است در اين صورت اگر از يكطرف ارباب مذاهب آثار مذهبى هرقوم را محترم بشمارند و از طرفى دانشمندان ملل سعى كنند مذهب خود را بحسن عمل ترويج نمايند نه بواسطه دعات مذهبى فرستادن در ساير ملل خاصه آن دعاتى كه در زير جامه روحانيت لباس سياست هم در بركرده باشند در اين صورت بتدريج اثرات تفريقى اختلاف عقايد مذهبى هم در عالم حسن رابطه ملل ضعيف ميگردد . و اينجا مناسب ميدانم بيك مطلب خصوصى اشاره كنم و آن اينست كه دين اسلام مقدس ميشمارد پيغمبران گذشته و آثار مقدسه ايشان را پس اگر سائر ملل عموما و ملل مسيحى خصوصا نظر كنند بآئين اسلام به همان نظر كه اسلام باصول مذهب آنها نظر مينمايد شايد بسيارى از بدگمانيهاى مذهبى هم از ميان برود و بيشتر بديده محبت به يكديگر نظر نمايند .
و در ذيل اين مطلب ميگويم كنگره نژادى هرقدر در امور مذهبى كمتر مداخله
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 172
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص١٧٢