حكمى كه پادشاه و دولت مىكند او را خود دولت لازم الاجراء ميداند و هر حكمى كه مىكند چه در داخله و چه در خارجه از روى خدعه و اشتباه نخواهد بود يك وقتى مقتضى شد عمل دخانيات را بكمپانى انگليس بدهند و دادند چندى بعد مقتضى شد كه آن امتياز را از كمپانى بگيرند و گرفتند اعلان دولتى هم نوشته و بهمهجا انتشار داده شد كه اينعمل از كمپانى گرفته شده است علاوه بر اين خود كمپانى انگليس هم اعلان نوشت كه دولت ايران اين امتياز را از من پس گرفت و كف يد از من شد هركس در طهران يا ولايات ديگر تنباكوئى به من فروخته است بيايد پول خود را بدهد و تنباكو را پس بگيرد و بهمهء معابر چسبانيده و همه مردم را مطلع و مستحضر كرد كه اين امتياز از من خلع شده است باوجود اين همه توضيحات و اسناد و احكامى كه صادر شد در نسخ و ابطال اين قرارنامههاى دخانيات با كمپانى كمال تعجب را دارم از اينكه باز ميشنويم در ميان مردم و تجار و غير ذلك اشتباهى در اين فقره حاصلست كه رفع دخانيات نشده و اگر شده باشد موقتى است اولا معلومست كه اين انتشارات را اشخاص مفسد رذل كه بدخواه دولت و ملت هستند ميدهند و اين اراجيف را شهرت دادهاند البته هيچ شخص عاقل دولتخواهى نبايد به اين حرفهاى بىمعنى و اقوال مجعول اعتنائى بكند بلكه بر همهء اعالى و ادانى و بر همهء نوكرها و رعيتهاى دولتخواه صادق صميمى لازم و واجبست كه بعد از اين از هر شخص مفسد مغرض كه اينحرفها را بشنوند يا اعلانى بنويسند و نصب نمايند و او را ببينند گرفته بحكومت تسليم نمايند كه آنها را تنبيه شايسته نمايند چرا كه اين نوع شهرتهاى بىمعنى مفسدهانگيز باعث ناامنى تجار و كسبه و رعايا بر تمام اهالى مملكت و اهل طرق و شوارع شده و كسب و تجارت از ميان خواهد افتاد و آنوقت دولت لا بد مىشود كه براى نظم امور جمهور تشدّدات فوق العاده بظهور برساند و خود شخص رئيس دخانيات البته نمىتواند بعد از موقوفى مجددا دخيل امور دخانيه بشود بقاى اين شخص رئيس دخانيات عجالة در طهران براى اينست كه محاسباتى كه با مردم دارد مفروق و ادعاى مخارجى كه در اين امور كرده و با دولت دارد قرارش را داده و كار خود را تمام كرده راهش را بگيرد از اين دولت برود و اينهم البته يك دو ماهى طول دارد كه كارش تمام شده آن وقت برود از آنطرف رئيس تنباكو در تمام شهرها و بلاد ايران مأمور و علمهجاتى كه براى انجام اين كار داشت چه از فرنگى و چه از ايرانى تماما را متفرق و احضار و جواب داد چنانچه يك نفر در دولت و بلاد ايران از اين اشخاص نيست و اگر در جائى باشد و كسى مطلع است بعرض رساند تا دولت او را خارج نمايد و باز هم تكرار ميكنيم كه اين كار بالمره خارجا و داخلا متروك و موقوف شده دائميست و ابدا موقتى نيست و اين امتياز را بعد از اين دولت باحدى از تجار خارجه و داخله نخواهد داد تمام آسوده و مطمئن باشند ( صحهء همايونى و دستخط )
تمام اين يادداشت به حكم و فرمايش ما است كه در اينورقه نوشتهاند و سوادى از اين فرمايشات را ملك التجار برداشته بهمهجا منتشر نمايد ( توشقان ئيل 1309 )
تعجب در اينست كه بعد از اعلان چرا آنهائى كه بكمپانى تنباكو فروخته نميروند پول داده تنباكوى خود را پس بگيرند .
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 21
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٢١