با فرات تماس نموده متابعت ساحل يمين آن را مىنمود تا به ( سيرسه زيوم ) ميرسيد بعد از آنجا به طرف شمال امتداد يافته و از نزديكى ( بزابد ) و از قسمت غربى ارمنستان و تقريبا قارص امروزه گذشته بكوههاى قفقاز منتهى ميشد بنابراين بابل و كلده قديم ( بين النهرين امروزه ) و آسور قديم ( موصل امروزه ) و قسمت اعظم ارمنستان با درياچه وان و حيره و آديابن « 1 » و زابدىسن « 2 » جزو ايران و آمد ( ديار بكر ) و ادس غالبا تابع روم بود و نصيبين بطوريكه ديده مىشود از زمان شاهپور دوم در تصرف ايران ماند .
از طرف شمال تقريبا تمام قفقازيه جزء ايران بود بدين معنى كه چون سرحد متابعت كوههاى قفقاز را ميكرد مملكت ايبرى ( گرجستان امروزه ) و ارّان ( ولايات واقعه ما بين دربند و كورا و رود ارس كه اروپائىها آلبانى ناميدهاند ) جزء ايران مىماند در قفقازيه فقط ولايت لازيكا در كنار درياى سياه ( قسمت غربى گرجستان امروزه ) بيشتر در دست روميها بود ماوراء بحر خزر در اوائل دورهء ساسانيان در دست ايران بود بعد هياطله در اينجا برقرار شدند و پس از آن چنان كه ديديم انوشيروان آنها را مضمحل و جيحون ( آمويه ) را سرحد ايران كرد .
از طرف شرق و شمال شرقى باختر تماما در دست ايران بود و سكستان نيز در دورهء ساسانيان جزو ايران گرديد . در اينجا لازم است توضيح شود كه سكستان آن زمان را نبايد معادل سيستان امروزه فرض كرد بلكه خيلى وسيعتر بوده زيرا ساكها يا سكها كه در نيمهء قرن دوم قبل از ميلاد بفلات ايران هجوم آوردند در سيستان و افغانستان برقرار شدند بنابراين سكستان آن زمان بكليه سيستان و تقريبا تمام افغانستان حاليه شامل بود و از اينجا معلوم است كه سرحد مسلم ايران در آن دوره كونهاى سليمان از طرف مشرق و هندوكش از طرف شمال
هامش
( 1 ) - آديابن قسمتى از آسور قديم بود .
( 2 ) - زابدىسن همان زابده است كه در فوق ذكرى از آن شده .