از اشاره به اين موضوع صراحتا نوشتهاند ، كه اين حكايت هرودوت افسانه است ، زيرا داريوش با لشكرى چنين عظيم ( 000 ، 700 نفر ) به زحمت ميتوانست از رود دنيستر « 1 » بگذرد ، چه رسد باينكه تا دن رانده و حتى از آن هم گذشته باشد و الا در بيابانهاى سكائيه با تمامى قشونش ، از جهت بدى راهها و فقدان آذوقه ، نيست در بيابانهاى سكائيه با تمامى قشونش ، از جهت بدى راهها و فقدان آذوقه ، نيست و نابود ميشد . در اينكه اين كار داريوش ، چنان كه هرودوت آن را شرح داده ، كارى بوده فوقالعاده و حتى ميتوان گفت ، كه در تاريخ بىنظير است ( زيرا نه اسكندر داخل سكائيه شد و نه هيچيك از قياصرهء روم و در عهد متوسط و جديد هم بچنين لشكركشى و دور شدن از تكيهگاه قشون در بيابانهاى لم يزرع برنميخوريم ) باوجوداين نميتوان باور داشت ، كه نوشتههاى هرودوت ، با آن شرح وبسط كه ذكر شد ، تماما اختراع خود او است ، يا مفاد نوشتههاى بىاساس نويسندگانى ، كه قبل از هرودوت بودهاند ، و او از كتب آنها استفاده كرده . مركز ثقل ترديدى ، كه بعض محققين جديد اظهار ميدارند ، در اينجا است ، كه ميگويند با قشون هفتصد هزار نفرى ممكن نبود داريوش اين مسافت را به پيمايد . ايننظر را نميتوان صحيح ندانست ، ولى آيا بايد ارقامى را ، كه هرودوت ذكر كرده ، حتما صحيح دانست ؟ گمان ميكنيم جواب منفى است ، زيرا ارقام اغراقآميز در نوشتههاى هرودوت و مورّخين ديگر عهد قديم زياد است و آنچه راجع بتاريخ قديم ايران مىباشد ، مواردش در جاى خود كرارا مشاهده خواهد شد . بنابراين ظنّ قوى اين است ، كه هرودوت در اينجا هم مانند موارد جنگهاى ايران و يونان در ارقام مبالغه كرده ، يعنى قشون داريوش هفتصد هزار نفر نبوده و شايد به هفتاد و هشتاد هزار نفر ميرسيده . ثانيا تمامى اين قشون هم سرتاسر سكائيه را نپيموده ، زيرا خود هرودوت گويد : فقط قسمتى از قشون پارس سكاها را تعقيب كرده برود تاناايس ( دن امروزى ) رسيد و از آن گذشت . ثالثا كتزياس « 2 » گويد : قبل از عزيمت به سكائيه ، داريوش به آريارمن « 3 » والى كاپادوكيّه امر كرد ، تحقيقاتى در باب سكائيه كند و او
هامش
( 1 ) -Dniester( رودى ، كه در بسارا بىجارى است و بدرياى سياه ميريزد ) .
( 2 ) -Gilmorژيلمر ، قطعهء 30 ، بند 47 .
( 3 ) -Ariaramna .