اين موضوع ، كه هر ملت نظرش به عادات خود چنان است ، كه ذكر شد ، دلائل زياد ميتوان اقامه كرد ، از جمله اين است : داريوش ( مقصود داريوش اوّل است ) يونانيهائى را ، كه در خدمت او بودند ، احضار كرده چنين گفت : در ازاى چه وجهى حاضريد جسد پدر و مادر خودتان را ، كه در گذشتهاند ، بخوريد ؟ آنها جواب دادند ، كه به هيچ قيمت اين كار نكنند . پس از آن داريوش هنديهائى را ، كه به كالاتها موسوماند و جسد والدين خودشان را ميخورند ، احضار كرده بتوسط مترجمى در حضور يونانيها پرسيد ، در ازاى چه وجهى حاضريد ، جسد پدر و مادر متوفاى خودتان را در آتش بسوزيد ؟ آنها جواب دادند ، كه اين كار كفر است . چنين است احترام ملل از عادات خود و من گمان ميكنم ، كه پيندار « 1 » محقق بود ، وقتى كه ميگفت : « عادات ملتى حكمران آن است » .
چگونگى نوشتههاى هرودوت
چنين است مضامين نوشتههاى هرودوت درباره كبوجيه .
اكنون بايد ديد ، كه اين نوشتهها تا چه اندازه با اسنادى ، كه بدست آمده ، موافقت دارد . راجع برفتار كبوجيه در مصر سندى از يكنفر مصرى ، كه معاصر كبوجيه بود كشف گرديده ، توضيح آنكه در واتيكان ، مقرّ پاپها در روم ، مجسمهاى از يكنفر مصرى است ، كه شاهد فتح مصر بدست كبوجيه بوده و مجسمهء مزبور كتيبهاى دارد ، حاكى از شرح زندگانى صاحب مجسمه و وقايع اين زمان مصر . قسمتى را ، كه راجع به كبوجيه است ، ذكر مىكنيم . اين يگانه سند مفصلى است از منبع مصرى ، كه راجع بفتح مصر بدست پارسىها ، كشف شده « 2 » . شخص مزبور ، چنان كه گويد ، اوجاگررسنت نام داشت ، پسر رئيس معابد گراى كودك ، كاهننيت « 3 » و رئيس سائيس بود « 4 » . او
هامش
( 1 ) -Pindare( شاعر معروف يونانى ، كه زمان حياتش از 521 تا 441 ق . م بود ) .
( 2 ) - اين سند تاريخى را در ( تىولى ) در ييلاق ( آدريان ) قيصر روم يافتهاند و جزو مجموعهء مصرى قيصر مزبور بوده . ترجمهء پارسي از ترجمهايست ، كه از زبان مصرى قديم كردهاند ( تورايف ، تاريخ مشرق قديم ، ج 2 ص 171 ) .
( 3 ) - نيت بعقيدهء مصريها مادر خدايان بود .
( 4 ) - شهر مقدّس مصريهاى قديم ، كه مقرّ معبد نيت بود .