لوحهاى از نبونيد پادشاه بابل بدست آمد ، كه قدرى كيفيات اين واقعه را روشن كرد .
پادشاه مذكور قضيهء قيام كوروش را بر شاه ماد چنين نوشته : « او ( يعنى شاه ماد ) لشكر خود را جمع كرده به قصد كوروش پادشاه انشان بيرون رفت . لشكرايخ توويكو بر او شوريد و او را گرفته بكوروش تسليم كرد . كوروش به طرف همدان يعنى پايتخت رفت و سيم و زر ، امتعه و اموال همدان را تصاحب كرده غنائمى را ، كه بتصرّف آورده بود ، بانشان برد » .
تاريخ فتح همدان 550 ق . م است و موافق نوشته نبونيد ، كوروش قبل از فتح همدان در مدّت هشت سال سلطنت انشان را داشته . نيكلائوس دمشقى « 1 » نوشته ، كه كبوجيه پدر كوروش در جنگ او با پادشاه ماد زخم برداشت و درگذشت . جنگ كوروش با اژدهاك موافق گفتهء نبونيد سه سال طول كشيده .
همدان پس از سقوط دولت ماد باز مقرّ شاهان هخامنشى بود ، زيرا شاهان مذكور تابستان را در اينجا مىگذرانيدند . قصر آن تا زمان اشكانيان بر پا بود ، بعد ، چنان كه بيايد ، بواسطه جنكهاى اشكانيان با سلوكىها آسيب يافت و از اينجهت ، كه مادىها قصور و عمارات را از خشت مىساختند ، در قرون بعد به كلى از ميان رفت .
مقايسه نوشتههاى مورخين عهد قديم
از مقايسه نوشتههاى مورّخين مزبور باينجا ميرسيم ، كه اساس اين نوشتهها ، با صرفنظر از تفاوتهاى جزئى ، از سه روايت است : روايت هرودوت ، كتزياس و كزنفون . بين اين روايات اختلافات بزرگى است ، زيرا از مقايسه روايات سهگانه اين نتيجه حاصل مىشود :
1 - هرودوت و كزنفون كوروش رانوه آستياگ پادشاه ماد دانسته و هر دو مادر او را ( ماندان ) ناميدهاند ، اما كتزياس اصلا بقرابت بين كوروش و ( آستيگاس ) ، كه همان آستياگ است ، قائل نيست و راجع بمرگ آخرين پادشاه ماد حكايت افسانهآميزى ذكر مىكند .
هامش
( 1 ) -Nieolaiis de Damas .