گويد ، هشت نفر قبل از من شاه بودند و من نهمين شاه از دودمان دوگانهء هخامنش هستم « 1 » . اين اشكال در بادىنظر حاصل است ، ولى با قدرى دقّت در كتيبههاى شاهان هخامنشى ، كه در جاى خود بيايد ، رفع مىشود . توضيح آنكه ، موافق كتيبههاى داريوش اوّل و اردشير دوّم و سوّم هخامنشى ، ويشتاسب ، ارشام و آريارمنا شاه نبودهاند . هخامنش را هم ، چون نه كوروش بزرگ شاه خوانده و نه داريوش اوّل ، بايد فقط رئيس خانواده دانست . بنابراين سخن داريوش اوّل درست درميآيد : اگر بشماريم هشت نفر قبل از او شاه بودهاند و مباينتى بين حدس مذكور و گفته داريوش نيست . پس نتيجه اين مىشود ، كه دودمان هخامنشى از طايفهء پاسارگاديها بيرون آمده و در پارس اقامت داشته . بعد ، وقتى كه عيلام ناتوان گشته ، يكى از شاهان هخامنشى ( انزان ) را ضميمه كرده و خود را شاه انزان خوانده .
در اينجا سؤالى پيش ميآيد ، كه در زمان كدام يك از نياگان كوروش بزرگ اين واقعه روى داده . اگرچه مدركى در دست نيست ، تا بتوان جوابى محقق به اين سؤال داد ، ولى از اينكه كوروش در بيانيهاى ، كه در بابل داده و پائينتر بيايد ، نسب خود را به چيشپش دوّم مىرساند و شاهان انشان را تا او ( يعنى با او ) شاه بزرگ ميخواند ، بىاينكه بالاتر رود ، بايد گفت ، كه در زمان چيشپش دوّم اين واقعه روى داده و ، چون انزان يا عيلام ابهت تاريخى داشته ، او خود را شاه بزرگ ميخوانده . داريوش اوّل هم در ذكر نسب خود مانند كوروش ، همين كه به چيشپش دوّم رسيده ، فورا بسر سلسلهء دودمان گذشته . اگر سنين را هم درنظر آوريم ، مطابقت با اين واقعه مىكند ، زيرا نايرهء جنگهاى ماد با آسور تقريبا در حدود 635 ق . م شروع شد و كوروش بزرگ در 551 ق . م بر پاشاه ماد خروج كرد ، اينهم از لوحهء نبونيد پادشاه بابل معلوم است ، كه كوروش قبل از آن واقعه هشت سال سلطنت كرده بود ، بنابراين 635 منها 559 ، مساوى است به 76 و اين سنين براى امارت يا سلطنت سه نفر از نياكان كوروش بزرگ ، يعنى كبوجيه دوّم ، كوروش دوّم و چيشپش
هامش
( 1 ) - بعضى ، چنان كه بيايد ، بكلمهء دوگانه معناى ديگرى دادهاند .