در اين باب چنين گويد ( كتاب 1 بند 104 ) : « مسافت بين درياچه ماتيد « 1 » ، رود فازيس و كلخيد براى پيادهرو سالم سى روز راه است ، فاصلهء بين كلخيد و ماد زياد نيست و بين اين دو مملكت فقط مردم ساسپير سكنى دارند ، ولى سكاها اين راه كوتاه را گذاشته از راه بالاتر و دورترى آمدند ، چنان كه كوههاى قفقاز را از طرف راست خود داشتند » .
درياچهء ماتيد درياى آزوو « 2 » امروزى ، رود فازيس ( ريون ) كنونى و كل خيد لازستان قرون بعد يا گرجستان غربى است . بنابراين هرودوت ميخواهد بگويد ، كه راه كوتاه سكاها از كنار درياى آزوو بولايت باطوم كنونى و از آنجا بآذربايجان بود ، ولى آنها راه خودشانرا دور كرده از كنار درياى خزر گذشتند . چنان كه در ذيل بيايد تجاوز مردمان شمالى بايران در قرون بعد هم از تنگهاى قفقاز ، مانند دربند واقع در كنار درياى خزر و تنگ داريال واقع در گرجستان ، بود . از اين بيان هرودوت معلوم مىشود ، كه در آن زمان هم مردمان شمالى از همين تنگها ميگذشتهاند و راه ديگر ، و لو اينكه نزديكتر بود ، اختيار نميشد ، شايد از اين جهت ، كه بموانع طبيعى برميخوردهاند . در اينجا بىمناسبت نيست گفته شود ، كه بعض محققين احتمال دادهاند ، كه سكاها از دهستان ، گرگان ، طبرستان و گيلان به طرف آذربايجان گذشتهاند و چنان كه در ذيل بيايد كتزياس همچنين گويد . اگر اين روايت صحيح باشد ، بايد گفت ، كه سكاها از دو طرف بايران حمله كردهاند . نيز بايد درنظر داشت ، كه اكثر مورّخين مدّت توقف سكاها را در ايران 28 سال نوشته اند و ، اگر دقيق شويم ، اين مدّت مطابقت با سنين وقايع ديگر ندارد ، زيرا هووخشتر در 633 بتخت ماد نشست و ، چنان كه هرودوت گويد ، قشون مرتبى بياراست ، بعد مدّتى با آسور جنگيده نينوا را محاصره كرد و نزديك بود اين شهر را تسخير كند ، كه سكاها در شمال غربى ايران پيدا شدند . اين هم معلوم است كه شاه ماد
هامش
( 1 ) -Meotide .( 2 ) -Azow .