خط سير و انتشار آريانها را نشان ميدهد . بنابراين عقيده ، خط انتشار آنها از اينقرار بوده : آريانهاى ايرانى از سغد به طرف مرو آمده بعد هرات ، نيسايه و كابل را اشغال كردهاند ، پس از آن به طرف رخّج و هيلمند رفته ، چون بدرياچهء زرنگ ( درياچهء سيستان ) رسيدهاند و درياچهء مزبور در آن زمان بزرگتر از درياچهء كنونى بوده ، بآنطرف نگذشتهاند ، بخصوص ، كه در طرف جنوبى آن اراضى بلوچستان و مكران حاليه شروع مىشود و اين اراضى ، بواسطهء بىآبى و آبوهواى بسيار گرم ، آريانها را جلب نميكرده . از اين جهت بعد از اشغال سيستان به طرف مغرب رفته ولايت جنوبى خراسان ، صفحهء دماوند ورى را اشغال كردهاند .
در باب اينكه چه مردمانى در ايران ميزيستهاند عقيدهاى ، كه از تحقيقات حاصل شده ، اين است : در مغرب ايران مردمانى بودهاند موسوم به كاسسو ، كه نژاد آنها محققا معلوم نيست ، اينها همان مردماند ، كه در تاريخ بابل و عيلام ذكرشان گذشت و مورّخين يونانى ، چنان كه بيايد ، آنها را كوّسيان « 1 » يا كيسّى « 2 » ناميدهاند .
در گيلان كادوسيان . در مازندران تپوريها « 3 » . در ميان كادوسيان و تپوريها ماردها يا آماردها ( سفيدرود را در عهد قديم آمارد ميناميدند ) . در جنوب غربى عيلاميها .
راجع به باقى قسمتهاى ايران عقايد مختلف است ، بعضى به اين عقيدهاند ، كه سواحل خليجپارس و عمان از حبشىها يا كلية از مردمان سياهپوست مسكون بوده « 4 » ، برخى عقيده دارند ، كه سكنهء تمام فلات ايران ، قفقازيّه و اروپاى جنوبى در زمان بسيار قديم از سياهپوستها يا از نژادى ، كه شكيل نبوده ، تركيب مىيافته . بهرحال ، وقتى كه آريانها بفلات ايران آمدهاند ، در اينجا مردمانى يافتهاند ، كه زشت و از حيث نژاد ، عادات ، اخلاق و مذهب از آنها پستتر بودهاند ، زيرا آريانها مردمان بومى را ( ديو ) يا ( تور ) ناميدهاند . علاوهبراين در مازندران آثارى بدست آمده ، كه خيلى قديم است و دلالت بر صحت اين استنباط مىكند . رفتار آريانها با اين مردمان بومى مانند رفتار غالب با مغلوب بود ، بخصوص ، كه آريانها آنها را از خود پستتر ميدانستهاند .
هامش
( 1 ) -Cosseens .( 2 ) -Kissi .( 3 ) - طبرستان از تپورستان آمده .
( 4 ) - اين عقيده مبتنى بر مداركى است ، كه از تحقيقات بدست آمده .