روشن بودن اين نكته در مباحثى كه مربوط باسامى شاهان هخامنشى و اشكانى بوده ، مانند نمونه ، نوشتههاى بعض اين نوع نويسندگان را ذكر كردهايم ، تا براى خواننده روشن باشد كه مآخذ آنها چه بوده . باوجوداين ، چون از اين نوع كتب ميتوان اطلاعاتى راجع بدورهء ساسانى تحصيل كرد ، قسمتى را در اينجا ذكر و شناساندن مابقى را بجاى خود محوّل ميكنيم . اين نكته را هم بايد بدوا تذكر دهيم كه مقصود ما نوشتن شرح حال مؤلفين يا نويسندگان كتابهاى مزبور نيست ، زيرا اين كار مستلزم كتابى است مخصوص . مرام ما فقط اين است كه بمناسبت ذكر كتابى در جاى خود معلوم باشد آن كتاب ازكى است ، در چه زمان نوشته شده و مؤلف آن از چه سخن رانده . مؤلفين كتب مذكوره به ترتيب تاريخ زندگانىشان اينهايند :
ابن مقفّع
ابو محمد عبد اللّه بن المقفع الكاتب . اصلا ايرانى و از اهل خوزستان بود ، در سنهء 106 هجرى متولد و در بصره بزرك شد . چون پدرش زرتشتى بود ، ابن مقفع هم بيشتر عمر خود را در اين مذهب گذراند . اسم ايرانى او را ( روزبه ) و كنيهاش را ( ابو عمرو ) نوشتهاند . در كهولت مسلمان شد ، ولى باطنا زرتشتى بماند . او اوّل كسى بود كه منطق را براى ابو جعفر منصور ترجمه كرد « 1 » . ترجمه كليله و دمنه از پهلوى به عربى نيز از كارهاى او است و در مصر ، هند ، اروپا و جاهاى ديگر مكرّر بطبع رسيده .
تأليفات زياد دارد كه از جمله الدّرة اليتيميّه فى طاعت الملوك » است . نويسندگانى ، مانند ابن النديم و ديگران ، زياد از او نقل قول كردهاند و اطلاعاتى كه ميدهند براى دورهء ساسانى گرانبها است . نوشتهاند كه بامر منصور خليفه عباسى ( 136 - 158 هجرى ) و بدست سفيان حاكم بصره كشته شد « 2 » .
جاحظ
ابو عثمان عمرو بن بحر الكنانى البصرى معروف به جاحظ .
در حوالى 160 هجرى در بصره تولد يافت و در آن شهر بزرك شد . كتبى زياد ، كه از سريانى و پارسى ترجمه شده بود ، خواند و مدتى در
هامش
( 1 - 2 ) - معجم المطبوعات العربيّه و المعربّه ، جزء ثانى صفحهء 249 - 250 طبع مصر 1928 .