و
وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ
طَرِيقاً - النساء / 168 و
أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ
- يونس / 43 و
وَ يَهْدِيهِمْ
إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً - النساء / 175 در اينجا راغب رحمه اللّه براى اينكه هدايت مرتبه سوم يعنى توفيقى و تكميلى را خوب شرح و تفسير كند با ذكر مثالى جالب و با مدد آيات قرآن آن را شرح ميدهد و به تمام ابهامات و اشكالاتى كه هست پاسخ ميدهد تا ديگر آيات ( هدايت مىكند هر كه را ميخواهد و خدا گمراه مىكند هر كه را ميخواهد و يا آيه اگر خدا بخواهد شما هم هدايت ميخواهيد براى كسى اشكالى نخواهد داشت ) ميگويد : از آن جائى كه هدايت و تعليم اقتضاى دو اصل را دارد كه يكى شناخت آموزنده يا هدايت كننده و دوم شناسائى شاگرد و يا هدايت شونده است و با اين دو اصل هدايت و تعليم تمام مىشود و بكمال ميرسد ميگوئيم :
اگر هادى و معلم كوشش كند اما حالت قبول و پذيرش در شاگرد و هدايت شونده نباشد درست است كه بگوئيم - هدايت نشده است و تعليم نديده است بنا بر قبول و پذيرش او و نيز درست است كه بگوئيم هدايت شده و تعليم ديده است باعتبار كوشش فرا گيرنده اگر چنين است صحيح است كه گفته شود خداوند كافران ، فاسقين و ظالمين را هدايت نكرده است زيرا زمينهء قبول و پذيرش حق در آنها نبوده تا هدايت و تعلم در آنها بكمال خود برسد « 1 » و درست است كه بگوئيم
هامش
( 1 ) بگفته سعدى عليه الرحمه آن عارف حقيقى و قصيدهسرا .زمين قابل و آنگه نصيحت قائل * چو گوش و هوش نباشد چه سود حسن مقالنصيحت همه عالم چو باد در قفس است * بنزد مردم نادان چو آب در غربالجهان وجود سراسر عبرت است و همه موجودات تسبيح گوى او و فطرت همه آدميان بر حق پذيرى -فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ-