از روى صورتهاى سابق الذكر ، كسر بودجهء ايران در سال ، تقريبا 17 كرور تومان است . ولى چون ارقام يادشده مبتنى بر تخمين و قياس است نبايد آن را مبنا قرار داد . « 1 »
ماليات :
رابينو در كتاب خود راجع به گيلان ، در مورد ماليات اراضى چنين مىنويسد :
« عايدات گيلان بيشتر از ماليات ارضى تأمين مىشود . پايهء اين نوع درآمد روى « ده » مستقر شده است . دهات گيلان به دو صورت جداگانه ديده مىشود ، يا ده متعلق به يك مالك و يا در تملك عدهاى دهقان مىباشد . براى دهات از نوع اول مسئوليت پرداخت ماليات بر عهدهء مالك است .
و در دهاتى از نوع دوم ، كدخدا موظف است ماليات را جمعآورى نموده و تسليم دولت نمايد .
ماليات در مقابل هرجريب از زمينهاى زراعى ، در حدود پانزده قران تخمين زده مىشود و اگر ده داراى زمينهاى وسيع غيرزراعى باشد ، نسبت به چهارپايان اهلى ، اسبها ، گوسفندها ، كندوى زنبور عسل و درخت گردو ، نيز تعلق مىگيرد . »
در سال 1310 هجرى در ماليات ارضى با دفاتر جديد ، زير مراقبت مشير الدوله تجديد نظر شد . رابينو مىگويد كه دريافت ماليات با روشى مستبدانه انجام مىگرفته و هنوز هم مردم از اين وضع شكايت دارند . . . براى آنكه ماليات عادلانه وصول شود ، ترتيب ثبت اراضى ضرورى به نظر مىرسد .
ماليات متفرقه شامل ماليات دكانها ، حمامها ، كاروانسراها ، بازارها و اصناف است كه منبع ديگرى براى درآمد شمرده مىشود .
در گيلان املاك سلطنتى خالصه تا سال 1302 ه . به حكام گيلان اجاره داده مىشد و آنها سرزمينها را به اشخاص در ازاى هرجريب ( 60 آر ) به مبلغ 45 قران اجاره مىدادند .
درآمد كلى گمرك در سالى كه به 17 ربيع الاول 1329 ه . پايان يافت ، 3579850 فرانك بود كه پس از كسر هزينه ، مبلغ 000 ، 350 ، 3 فرانك درآمد خالص عايد گرديد . همهء صيدگاههاى بحر خزر ، به مبلغ 460 هزار فرانك اجاره داده شده است كه حداقل شصت درصد آنها به گيلان تعلق داشتند . عوايد چوبهاى جنگلى در سال 1327 بيست هزار تومان بود .
درآمد گيلان در سال 1329 ه . ( 1911 ميلادى )
رشت 250 ، 237 ، 4 رانكوه و لنگرود 593 ، 209 ، 19
فومن 803 ، 106 ، 25 شفت 323 ، 180 ، 5
رحمتآباد 516 ، 171 ، 3 تولم 314 ، 000 ، 5
لشتنشا 269 ، 186 ، 11 عمارلو 476 ، 263 ، 4
اسالم 887 ، 322 ، 6 گيل دولال 291 ، 946 ، 4
هامش
( 1 ) . ر . ك ، همان ، ص 125 به بعد .