حواس از آن كه او را دريابد و ادراك ذات مقدّس او نمايد و فرومانده است اوهام از آنكه او را بيابد و به كنه ذات او برسد و درمانده است خطرات از آنكه حدّى از براى او پيدا كند و ناتوان است بصائر از آنكه احاطه قدرت او كند ، بزرگتر است از آنكه وصف او كنند وصف كنندگان ، دور است در نزديكى و نزديك است در دورى ( يعنى : نزديك و دور نزد علم او يكسان است ) چگونگى را او چگونگى داده پس نمىتوان گفت كه :
چگونه است ؟ و كجائى را او كجايى داده پس نمىتوان گفت كه : كجاست ؟ منقطع مىشود فكرها از شناخت او ، پس بايد بدانند كه كيفيّت و اينونيّت از او پيدا شده ، و به قدرت او وجود يافته ، احد است ( يعنى : تكثّر در وحدانيّت ذاتش متصوّر نيست ، و از ابعاض و اجزا معرّا و برى است ) ، و صمد است ( يعنى : جسم نيست كه توان گفتن ميان تهى است ) ، و خداوندى است كه كلّ خلايق در حوائج و رغايب روى به درگاه او مىآورند و از او حاجتها مىطلبند و از او مرادها مىيابند .
بالجمله ، آن حضرت فرمود كه : خداى تعالى احد و صمد است همچنان كه خود را وصف كرده است و وصف كنندگان نمىرسند به حدّ وصف كردن و نشان دادن او و چنان كه خود صفت خود فرموده
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ
« 1 » است ، نعثل گفت : راست گفتى يا محمّد ! پس خبر ده مرا يا محمّد ! از آنكه گفتى : خدا يكى است و او را شبيه نيست ، آيا نه چنين است كه خدا يكى است و انسان نيز يكى است و يگانگى و وحدانيّت خدا مانند شده است وحدانيّت و يگانگى انسان را ؟ آن حضرت فرمود كه : خدا واحد است واحد المعنى ( يعنى : هميشه واحد و يگانه بوده و چيزى با او نبوده ، بىحدّ و بىاعراض است و هميشه همچنين بوده و همچنين خواهد بود و انسان واحد ثنوى است ( يعنى : غير واحد حقيقى است ) ، جسم است و عرض است و
هامش
( 1 ) . سورهء اخلاص آيهء 3 تا 5 .