ارزيابى سفر تبوك
پيامبر ، در اين مسافرت پرمشقّت با دشمن رو به رو نشد و نبردى نكرد ، ولى يك سلسله بهرههاى معنوى و روانى عايد وى گرديد كه عبارتند از :
1 . حيثيت و اعتبار ارتش اسلام را بالا برد و عظمت و قدرت خود را در قلبهاى ساكنان حجاز و مرزبانان شام مستحكم كرد و دوست و دشمن فهميدند كه قدرت نظامى اسلام به جايى رسيده است كه مىتواند با بزرگترين قدرتهاى جهان مقابله و به اصطلاح دست و پنجه نرم كند و رعب و هراسى در دل آنان بيفكند .
انتشار اين مطلب در ميان قبايل عرب كه روح عصيانگرى و طغيان جزء خميرهء آنها بود ، موجب شد كه فكر طغيان و مخالفت را براى مدتى از مغز خود بيرون كرده و گرد اين افكار نگردند .
از اين رو ، پس از بازگشت پيامبر به مدينه نمايندگان قبايلى كه تا آن روز سر تسليم فرود نياورده بودند ، وارد مدينه شده و اسلام و اطاعت خود را ابراز داشتند ، تا آنجا كه سال نهم را « عام الوفود » ناميدند .
2 . مسلمانان با بستن پيمانهاى گوناگونى با مرزبانان حجاز و سوريه ، ايمنى اين منطقه را تأمين كرده ، مطمئن شدند كه سران آنها با سپاه روم همكارى نخواهند كرد .
3 . حضرت با اين سفر پررنج راه را براى فتح شام هموار ساخت و سران سپاه را به راه و چاه و مشكلات اين منطقه آشنا نمود و طرز لشكركشى در برابر قدرتهاى بزرگ آن روز را به آنان آموخت . بدينسان ، نخستين نقطهاى كه مسلمانان پس از درگذشت پيامبر گشودند ، سرزمين شام و سوريه بود .
4 . در اين بسيج عمومى ، مؤمن و منافق از يك ديگر شناخته شد و تصفيهء عميقى در جمعيت مسلمانان به عمل آمد .