بيرونى وارد قلمرو ذهن مىگردند ؛ مثلا هر يك از ديدنىها ، چشيدنىها ، بوييدنىها و . . . با ابزار ويژهء خود در مدار ادراكهاى ما قرار مىگيرند و امروزه بشر با اختراع تلسكوب ، ميكروسكوپ ، راديو ، تلويزيون و . . . كمك شايان تقديرى به ادراكهاى حسى بشر كرده و او را بر دور و نزديك مسلط ساخته است .
2 . تعقلى استدلالى : متفكران جهان ، با به كار انداختن دستگاه تعقل و انديشه ، از يك رشته مقدمات بديهى و روشن و ثابت در علوم حسى ، يك رشته قوانين كلى خارج از حس را كشف مىكنند و قلّههايى از معرفت و كمال را تسخير مىنمايند . قوانين كلّى علوم ، مسائل فلسفى و آگاهىهاى مربوط به صفات و افعال خدا و مسائلى كه در علم عقايد و مذاهب مطرح مىگردد ، همگى مولود دستگاه تفكر و نتيجهء به كار افتادن نيروى عقل انسانى است .
3 . الهام : اين راه در وراى دستگاه حس و تعقل قرار دارد و نوعى واقعيتشناسى تازهاى است كه امكان آن از نظر علم و دانش قابل انكار نيست . البته نظام جهانبينى محدود مادى نمىتواند چنين ادراك غير حسى و تعقلى را بپذيرد ، اما از نظر اصول علمى ، راهى براى انكار آن وجود ندارد .
در جهانبينى مادى ، راه دريافت حقايق و آگاهى از جهان خارج ، به دو راه نخست منحصر مىباشد ؛ در صورتى كه در جهانبينى شرايع بزرگ و فلاسفه و عرفان الهى ، راه سومى نيز وجود دارد كه پايهء مذاهب و تعاليم آسمانى را تشكيل مىدهد . در اين راه نه تنها دليلى بر انكار نيست ، بلكه به دلايلى - كه در مسأله « وحى » گفته شد - راه سوم واقعيتى محقق و پاىبرجا است و با فزونى گستردهاى در ميان افرادى ديده مىشود كه خود را رهبران آسمانى و برگزيدگان الهى مىدانند و روح و روان آنان طراوت و صفاى خاصى دارد .
هرگاه ارتباط بشر با خداوند به صورت فردى و اختصاصى برقرار گردد ؛ در دل شخص ، بدون به كار بردن حواس ظاهرى و اعمال دستگاه تعقل حقيقتى القا مىشود ؛ به اين نوع دريافت و القا ، الهام و احيانا اشراق مىگويند .
فروغ ابديت تجزيه و تحليل كاملى از زندگى پيامبر اكرم ( ص ) ( فارسي ) — صفحة 219
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٢١٩