پروردگارا تنها تو را مىپرستيم و تنها از تو كمك مىجوييم ؛ ما را به راه راست هدايت كن ، راه كسانى كه آنها را مورد انعام خود قرار دادهاى ، نه راه كسانى كه مغضوب تو هستند و نه راه آن گمراهان و رهگمكردگان .
سورهء مباركهء حمد نمونهاى است از آنچه كه « التفات » ناميده مىشود ؛ ولى التفاتى است از غيبت به خطاب ؛ يعنى ابتدا حالت مغايب را دارد ، بعد چون متكلّم و آن موضوع به يكديگر بيشتر نزديك مىشوند ، تبديل مىشود به خطاب .
عكس قضيه هم هست و آن اين است كه اوّل حالت مخاطب را دارد ، بعد حالت مغايب ؛ مثل اينكه شما داريد با كسى كه حاضر است حرف مىزنيد ، ولى وقتى كه تقريباً از حرفهايتان نتيجه نمىگيريد ، مىخواهيد يك نوع حالت تعرض به خودتان بگيريد ، رويتان را برمىگردانيد و مىگوييد : من اينطور دارم مىگويم ، اين اينطور حرف مىزند ( حالا داريد با خودش حرف مىزنيد ) . وقتى كه كمى حالت اعراض به خودتان مىگيريد ، كأنه مىگوييد تو كه شايستهء اينكه مخاطب من قرار بگيرى نيستى ، يك دفعه حالت غياب به خودتان مىدهيد : من اينجور مىگويم ، اين اينجور مىگويد ؛ مىگويم اينطور بكن ، چنين جواب مرا مىدهد . با اين تغيير سخن به او نشان مىدهيد كه تو اصلًا شايستهء اينكه من تو را مخاطب قرار بدهم نيستى .
حال گاهى التفات از غياب به خطاب ، به اين شكل است كه شخص سومى حضور دارد ، فوراً او را مخاطب قرار مىدهيد ، مىگوييد به اين آقا بگو ( حالا خودش هم در اينجا حاضر است ) ، تو با اين آقا چنين حرف بزن ؛ يعنى من كه ديگر نمىخواهم با اين حرف بزنم . اين خودش نوعى لحن اعتراض گرفتن است .
آياتى كه قبل از اين « قُلْ » ها شروع مىشود ، آيات خطاب بود ، يعنى قرآن در آنجا مستقيماً مخالفين را مخاطب قرار داده بود و تا حد زيادى در آن عطوفت و مهربانى و نصيحت بود كه از آيهء چهاردهم شروع مىشد : « وَ اسِرّوا قَوْلَكُمْ اوِ اجْهَروا بِهِ انَّهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدورِ » شما اگر سخن به سرّ و پنهان بگوييد يا عَلَن بگوييد ، بر خدا مخفى نيست ، خدا مىداند . « هُوَ الَّذى جَعَلَ لَكُمُ الْارْضَ ذَلولًا » خداست كه زمين را براى شما مانند حيوانى راهوار قرار داده است . ءَ امِنْتُمْ مَنْ فِى السَّماءِ . . . بعد « أَوَلَمْ يَرَوْا الَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافّاتٍ » يك التفات است كه بار ديگر به خطاب برمىگردد : أمَّنْ هذَا الَّذى هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ . . . أمَّنْ هذَا الَّذى يَرْزُقُكُمْ . . . تا مىرسد به اين آيه و ديگر اصلًا اينها از
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 549
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٤٩