هَدَيْتَ ، عَبْدُكَ وَ ابْنُ عَبْدَيْكَ ذَليلٌ بَيْنَ يَدَيْكَ ، مِنْكَ وَ بِكَ وَ لَكَ وَ الَيْكَ .
توحيد يعنى اين : از توست ( همه چيز از توست ) و به توست و مال توست و به سوى توست .
حال در اين آيات سورهء نور دوتا از اينها : « لَكَ » و « الَيْكَ » [ آمده است : ]
وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ
، و چنين به نظر مىرسد كه اين آيه به منزلهء تعليل آيهء پيش است ؛ يعنى آيهء پيش كه فرمود « همهء موجودات « 1 » تسبيحگوى خداوند و شناسا و ثناگوى خالق خود هستند » دليلش اين است كه همه چيز از آنِ اوست و چون از آنِ اوست به سوى اوست ؛ به همين جهت اصلًا وجودشان تسبيح است ، صيرورتشان تسبيح است ، حركت و جنبششان تسبيح است . در اين زمينه مولوى شعرهاى خيلى خوبى دارد ، مىگويد :
جزءها را رويها سوى كل است « 2 » * بلبلان را عشق با روى گل است
. . . آنچه از دريا ، به دريا مىرود « 3 » از همان جا كآمد آنجا مىرود « 4 » از سر كُه سيلهاى تيزرووز تن ما جان عشقآميز رو
« لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
از آنِ اوست ،
« وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ »
و به سوى اوست .
به همان دليل كه از اوست ، به سوى اوست .
اگرچه نوبت آيهء بعد است كه راجع به كيفيت نزول باران ( تشكيل ابرها و ريزش باران و تگرگ و خصوصيت اينها ) بحث كرده است كه اين آيه هم از معجزات قرآن است ، ولى من اكنون وارد اين آيه نمىشوم ، جلسهء بعد انشاءاللَّه دربارهء آن صحبت مىكنم . حال كه بحث تسبيح موجودات و بحث بازگشت همهء موجودات به سوى پروردگار به ميان آمد و شبهاى ما هم شبهاى ماه مبارك رمضان است ، مطلبى
هامش
( 1 ) . اين كه عرض مىكنيم « همهء موجودات » ، به كمك آيات ديگر است .
( 2 ) . البته تعبير « جزء » و « كل » اندكى [ نارساست ] ، شعر است ديگر . هر جزئى رويش به كلّ خودش است .
( 3 ) . مىگويد اين بارانها را شما مىبينيد چگونه از دريا برمىخيزد ، آخر هم برمىگردد به همان جا كه بوده است . چون از درياست ، به دريا هم برمىگردد .
( 4 ) . از همان جا كه آمده به اصل خودش باز مىگردد :هركه او مهجور ماند از اصل خويش * بازجويد روزگار وصل خويش