بهترين شاگردان
از اينجا يك مطلب ديگر مىتوان فهميد و آن اين است كه بهترين شاگردان فلاسفه همانها هستند كه محضر خود آنها را درك كردهاند ، به خلاف انبيا و اوليا . بهترين شاگرد افلاطون يا ارسطو يا بوعلى همان شاگردان بلاواسطهء حوزهء خود آنها هستند .
بهترين كسى كه كلام بوعلى را فهميده ، مىتوان گفت بهمنيار يا ابوعبيد جوزجانى است . اما بهترين شاگردان پيغمبر اكرم يا اميرالمؤمنين يا حضرت صادق چطور ؟ آيا بهترين شاگردان آنها همانها هستند كه در زمان خود آنها بودهاند ؟ نه ، اين طور نيست .
نكتهاى را خود رسول اكرم در كلامشان اشاره كردهاند . شايد معنى همين كلام را هم آنها كه در آن عصر بودهاند درست نفهميدند ( بگذريم از افراد معدودى مثل سلمان و ابوذر و مقداد ، سايرين نمىفهميدند ) . فرمود : نَصَرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتى فَوَعاها وَ بَلَّغَها مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ « 1 » يعنى خداوند يارى كند كسى را كه كلام مرا بشنود و حفظ كند و برساند به كسى كه به او نرسيده است . يا نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتى . . . خداوند خرّم كند زندگى آن كسى را كه اين كار را بكند . و بعد فرمود : رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقيهٍ ، وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الى مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْهُ « 2 » چه بسيار اشخاص كه فقهى را حمل مىكنند در حالى كه خودشان فقيه نيستند ، و چه بسيار كسان كه فقهى را منتقل مىكنند به كسانى كه آنها از خودشان فقيهترند .
« فقه » در اصطلاح اوّلى دينى يعنى يك حقيقت دينى و يك حكمت دينى كه نيازمند به تعمق و تفكر است . مقصود در اينجا حقايق و كلماتى است كه مردم از خود آن حضرت مىشنوند . مىفرمايد بسيار اشخاص كه اين كلمات و اين حقايق را از من مىشنوند و حفظ مىكنند ، خودشان اهل فهم و تجزيه و تحليل آنها نيستند .
بسيار اشخاص اين كلمات و اين حقايق را براى ديگران نقل مىكنند و آن ديگران از خود اينها شايستهترند براى فهم و درك آن حقايق .
مثلًا شخصى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مىشنود : لا ضَرَرَ وَ لا ضِرارَ . اما خود او قدرت ندارد بفهمد كه اين جمله چقدر رساست . بعد مىسپارد به نسل آينده . نسل بعدى از
هامش
( 1 ) . امالى مفيد ، مجلس 23 ، ص 186 .
( 2 ) . فروع كافى ، ج 5 / ص 293 .