عملهء بنّايى و مستخدم خانه و بالاخره عمل استيجار رقبات را در اين گونه كارها تجويز مىكند و لازمه معتبر شناختن مالكيت فردى ، ولو در غير وسائل توليد ، ضرورت اين عمل است . و اما استخدام كارگر براى توليد و فروش محصول كار او ؟
معلوم نيست كه در صدر اسلام تا زمانهاى نزديك به زمان ما اينچنين عملى بوده است يا نبوده است . مثلًا استخدام شبان براى گوسفند بوده است ولى استخدام بافنده براى كارگاه بوده است يا نبوده است ؟ مثلًا استخدام عمله براى ساختن خانه براى سكونت بوده است ولى آيا استخدام عمله براى ساختن خانههايى براى فروش بوده است يا نبوده است ؟ و به هر حال اگر به دليل قاطع ثابت شود كه سودى كه از اين راه عايد مالك مىشود ارزش اضافى نيروى كارگر است و ظلم و استثمار است آيا با اصول اسلام قابل انطباق هست يا نيست ؟ بعلاوه قطع نظر از ارزش اضافى مستلزم تسلط اقتصادى و حتى سياسى افرادى بر اجتماع است و آيا اسلام اين گونه تسلطها را مىپذيرد يا نه ؟ .
و اما مالكيت ثروت به وسيله ابزار توليد بدون استخدام طبقه كارگر مسلماً جايز است .
ه . ربا . نظر اسلام در اينجا مشخص است « 1 » .
و . تشكيل تراست . از نظر اسلام هيچ مجوزى نيست كه شخص خاصى فروش كالا يا توليد كالاى معينى را در انحصار خود قرار دهد .
ز . تشكيل كارتل . صِرف تشريك مساعى افراد يا شركتها و مؤسساتى ممنوع نيست ولى اگر هدف ايجاد بازار سياه است ممنوع است .
ح . افراد در توليد آزادند يا نه ؟ به عبارت ديگر هدف توليد بايد چه باشد ؟ هرچه سود دارد ؟ يا هرچه مفيد است ؟ در رژيم سرمايه دارى آزادى مطلق است . در رژيم سوسياليستى چون توليد و تقسيم به دست اجتماع است قهراً دائر مدار احتياج اجتماع است . در اسلام با حفظ مالكيت فردى جلوى آزادى توليد را در غير امور مورد احتياج اجتماع گرفتهاند . مكاسب محرّمه عبارت است از كسب به كار غير مفيد يا مضر .
هامش
( 1 ) [ براى توضيح بيشتر دربارهء ربا ، علاقه مندان مىتوانند به بخش « مسئله ربا و بانك » از همين شمارهء مجموعه آثار مراجعه نمايند . ]