1 . اينكه «
الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ
» با موصولى كه براى جمع مذكر است
( الَّذِينَ )
ذكر شده است و حتماً شامل غلامان مىباشد چنان كه در تفاسير و روايات نيز تصريح شده است . از آن جمله روايتى است در كافى از حضرت صادق عليه السلام :
قالَ : هِىَ خاصَّةٌ فِى الرِّجالِ دونَ النِّساءِ . قيلَ : فَالنِّساءُ يَسْتَأْذِنَّ فى هذِهِ الثَّلاثِ ساعاتٍ ؟ قال : لا وَلكِنْ يَدْخُلْنَ وَ يَخْرُجْنَ « 1 » .
اين دستور ( اجازه خواستن در سه نوبت ) مخصوص مردان است . سؤال شد كه آيا زنان بايد اجازه بگيرند ؟ فرمود : نه ، همينطور مىآيند و مىروند .
اينكه غلامان در غير اين سه نوبت حق دارند بدون اجازه وارد اتاق زن شوند خود دليل بر اين است كه غلامان نيز وضع استثنائى دارند ، و اين خود شاهدى قوى مىباشد بر اينكه در آيهء پوشش هم كه قبلًا تفسير كرديم جملهء «
ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ
» شامل غلامان نيز مىباشد . حتى در آيهاى كه فعلًا مورد بحث است تعبير به «
مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ »
شده است ( با ضمير مذكّر ) يعنى لازم نيست كه برده ، مملوك خود زن باشد .
در اينجا نبايد اعتراض كرد كه اكنون رسم بردگى منسوخ شده است و بردهاى وجود ندارد و پافشارى در اين بحثها بىثمر است ، زيرا اولًا روشن شدن نظر اسلام در اين مسائل ما را به هدف كلى اين قوانين كه برخى از آنها مورد ابتلا نيز مىباشد بهتر واقف مىسازد ، و ثانياً اگر فقيه متهوّرى جرأت كند چه بسا حكم غلامان را از راه ملاك و مناط ، به موارد مشابه آن از قبيل خدمتكاران بتواند تعميم دهد .
2 . از جملهء «
طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ
» فهميده مىشود : رمز اينكه در مورد غلامان و پسران نابالغ اجازه خواستن واجب نيست اين است كه وجوب استيذان اينها به واسطهء تكرّر آمد و شد موجب حَرَج و واقع شدن در مضيقه است .
درحقيقت اباحهء در اين موارد نيز از اين باب است كه تكليف موجب دشوارى مىشده است نه از اين جهت كه تكليف ملاك ندارد .
ما معتقديم كه ساير استثناهاى باب پوشش مثلًا استثناى وجه و كفّين و همچنين استثناى محارم نيز از همين قبيل است . قبلًا در اين باره بحثى شد . به زودى دوباره
هامش
( 1 ) . كافى ج 5 / ص 529