ماهيت قيام حسينى
يكى از مسائل در مورد نهضت امام حسين عليه السلام اين است كه ماهيت اين نهضت چه بوده است ؟ چون نهضتها هم مانند پديدههاى طبيعى ماهيتهاى مختلف دارند . اشياء و پديدههاى طبيعى ، از معدنيها گرفته تا گياهان و انواع حيوانات ، هر كدام ماهيتى طبيعى و وضع بالخصوصى دارند . نهضتها و قيامهاى اجتماعى هم اينچنيناند .
يك شيء را اگر بخواهيم بشناسيم ؛ يا به علل فاعلى آن مىشناسيم يا به علل غائى آن - كه امروز شناخت به علل غائى را چندان قبول ندارند - يا به علل مادى آن يعنى اجزاء و عناصر تشكيل دهندهء آن ، و يا به علت صورى آن يعنى به وضع و شكل و خصوصيتى كه در مجموع پيدا كرده است . اگر يك نهضت را هم بخواهيم بشناسيم و ماهيتش را به دست آوريم ، ابتدا بايد علل و موجباتى را كه به اين نهضت منتهى شده است بشناسيم . تا آنها را نشناسيم ، ماهيت اين نهضت را نمىشناسيم ( شناخت علل فاعلى ) . بعد بايد علل غائى آن را بشناسيم ؛ يعنى اين نهضت چه هدفى دارد ؟ اولًا هدف دارد يا هدف ندارد ، و اگر هدف دارد چه هدفهايى دارد ؟ سوم بايد عناصر و محتواى اين نهضت را بشناسيم كه در اين نهضت چه كارهايى ، چه عملياتى صورت گرفته است ؟ و چهارم بايد ببينيم اين عملياتى كه صورت گرفته است ، مجموعاً چه شكلى پيدا كرده است ؟