از عصبيت ، پرهيز از ظلم و تبعيض ، ترغيب به احسان و محبت و دستگيرى از مظلومان و حمايت ضعفا ، ترغيب به استقامت و قوّت و شجاعت ، ترغيب به وحدت و اتفاق و ترك اختلاف ، دعوت به عبرت از تاريخ ، دعوت به تفكر و تذكر و محاسبه و مراقبه ، يادآورى گذشت سريع عمر ، يادآورى مرگ و شدايد سكرات و عوالم بعد از مرگ ، يادآورى اهوال قيامت ازجمله عناصرى است كه در مواعظ نهج البلاغه بدانها توجه شده است .
با منطق على آشنا شويم
براى اينكه نهج البلاغه را از اين نظر بشناسيم ، به عبارت ديگر براى اينكه على عليه السلام را در كرسى وعظ و اندرز بشناسيم و براى اينكه با مكتب موعظهاى آن حضرت آشنا گرديم و عملًا از آن منبع سرشار بهرهمند شويم ، كافى نيست كه صرفاً عناصر و موضوعاتى كه على عليه السلام در سخنان خود طرح كرده شماره كنيم ؛ كافى نيست كه مثلًا بگوييم على در بارهء تقوا ، توكل و زهد سخن گفته است بلكه بايد ببينيم مفهوم خاص آن حضرت از اين معانى چه بوده و فلسفهء خاص تربيتى او در مورد تهذيب انسانها و شوق آنها به پاكى و طهارت و آزادى معنوى و نجات از اسارت چه بوده است ؟ .
اين كلمات كلمات رايجى است كه در زبان عموم ، خاصه آنان كه چهرهء اندرزگو به خود مىگيرند ، جارى است اما منظور همهء افراد از اين كلمات يكسان نيست ؛ گاهى مفهومهاى افراد از اين كلمات در جهتهاى متضاد است و طبعاً نتيجه گيرىهاى متضاد از آنها مىشود .
از اين رو لازم است اندكى به تفصيل در بارهء اين عناصر از نظر مكتب خاص على عليه السلام گفتگو كنيم . سخن خود را از تقوا آغار مىكنيم .
تقوا
تقوا از رايجترين كلمات نهج البلاغه است . در كمتر كتابى مانند نهج البلاغه بر عنصر تقوا تكيه شده است ، و در نهج البلاغه به كمتر معنى و مفهومى به اندازهء تقوا عنايت شده است . تقوا چيست ؟ .
معمولًا چنين فرض مىشود كه تقوا يعنى « پرهيزكارى » و به عبارت ديگر تقوا