است . قرآن مىخواهد بگويد او با اينكه پى درپى فكر كرد و گفت كه اين چيست ، چه بگوييم ، شعر است يا چيز ديگر ، آخرش به دليل اينكه استكبار كرد و نخواست در مقابل حقيقت خضوع كند و خواست يك حرفى زده باشد و يك مغلطهاى كرده باشد گفت جادويى بيش نيست . اين استكبار استكبار اخلاقى است .
آنچه كه دربارهء شيطان آمده است ، مثل سورهء ص آيهء 75 كه دربارهء شيطان مىفرمايد :
أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ .
آيا تكبر ورزيدى ؟ اينجا معلوم است كه استكبار كردن باز استكبار اخلاقى است . در مورد شيطان استكبار اجتماعى معنى ندارد .
-
أَمْ كُنْتَ . . .
استاد : بايد به تفسير مراجعه كنم . ظاهراً اين امْ معنى بَلْ را مىدهد . گويا آيه اينطور مىخواهد بگويد كه آيا استكبار كردى ؟ يعنى الآن به اين قضيهء بالخصوص تكبر ورزيدى ؟ بلكه نه ، تو از سابق مريض بودى :
كُنْتَ
تو هميشه اين گونه بودهاى ، اين بيمارى را هميشه داشتهاى . احتمال مىدهم چنين باشد ؛ بهطور جزم از من نگيريد .
در آيهء 133 اعراف راجع به قوم فرعون مىفرمايد :
فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ .
آن آيات دهگانه ( بلاها ) را بر آنها فرستاديم ، در عين حال استكبار كردند ، يعنى در مقابل ما استكبار كردند . باز مىشود استكبار اخلاقى .
سورهء يونس ، آيهء 75 :
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَ هارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ .
« فَاسْتَكْبَرُوا »
در اينجا معلوم است كه استكبار اخلاقى است با اينكه در مورد فرعون و [ يارانش ] است .
شبيه اين در سورهء مؤمنون آيهء 45 و 46 هست :
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَ أَخاهُ هارُونَ . . .
إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً عالِينَ .
ما فرستاديم ، موسى را كه ديدند پس استكبار كردند . اين ، استكبارِ در مقابل موسى و استكبار اخلاقى است .
آيهء ديگرى هست كه البته ظاهرش اين است كه [ مفيد ] استكبار اجتماعى است . در سورهء عنكبوت ، آيهء 39 مىفرمايد :
وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقِينَ .
استكبار در ارض كردند . ظاهرش اين است كه مىخواهد همان را بگويد كه آمدند استضعاف كردند و گروهى را بدبخت و بيچاره كردند .
باز سورهء حم سجده ، آيهء 15 :
فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً