اينجاست كه مىبينيد حساب ذهن با حساب خارج چقدر متفاوت است ، و چقدر اشتباه است كه ماچشمانمان را ببنديم و بگوييم رابطهء ذهن و خارج رابطهء آينه است با ذى الصورة ؛ ذهن فقط منعكس كنندهء بيرون است . بله ، ذهن مادهء اصلى خودش را از بيرون مىگيرد اما ذهن روى اينها آنقدر كار مىكند كه با آن كارها مجموعاً شناخت پيدا مىشود . يكى از كارهايى كه ذهن انجام مىدهد در همين جاست . شما يك شىء را از نظر وجود عينى با يك شىء ديگر مقايسه مىكنيد ، يا آن را دارد و يا آن را ندارد . انسان عينى يا عالم است و يا عالم نيست . اما انسان در ذهن يا انسان عالم است ، يعنى انسان با قيد علم اعتبار مىشود ، يا انسان جاهل است ، يعنى انسان به قيد عدم علم اعتبار مىشود ، و يا انسان مطلق اعتبار مىشود : چه عالم باشد چه عالم نباشد . در خارج كه ما انسان مطلق نداريم . اينكه مىگوييم مطلق ، « اطلاق » چيزى است كه ذهن به ماهيات مىدهد ؛ در خارج كه اطلاق معنى ندارد . در عين حال كه ذهن چنين تقسيم مىكند ، ماهيت را هم به گونهاى اعتبار مىكند كه مقسم اين سه تا باشد . آن مقسم را گاهى مىگويند ماهيت مبهمه ، ماهيت غير مقيد ، به هيچ قيدى حتى قيد اطلاق . پس مقسم با قسم فرق كرد .
البته فرق مقسم با بشرطلا و به شرط شىء واضح است . مقسم با لابشرط فرق كرد ؛ معلوم شد كه ماهيت لابشرطى كه قسم واقع شده ، لابشرط از آن قيدى است كه در به شرط لا و به شرط شىء اخذ شده است ولى همان به شرط قيدى است كه آن قيد اطلاق است ؛ اما آن كه مقسم است همان نفس ماهيت است من حيث هى . در « ماهيت من حيث هى ليست الّا هى » اين هيچ قيدى اعتبار نشده حتى قيد اطلاق . از اين روست كه دو نوع لابشرط داريم : « لابشرط مقسمى » كه گاهى هم مىگويند « ماهيت مبهمه » يعنى ماهيتى كه عارى از هر قيدى است حتى قيد اطلاق ، و « لابشرط قسمى » يعنى ماهيتى كه مشروط به دو قيد مثلًا عالم بودن و عالم نبودن نيست ولى مشروط به اطلاق از اينكه عالم باشد يا نباشد هست ، پس داراى قيدى است كه قيدش قيد اطلاق است « 1 » .
هامش
( 1 ) . - اين اطلاق نظير همان اطلاقى نيست كه ما در وجود به عنوان موضوع فلسفه لحاظ مىكنيم ؟ .
استاد : بله ، آن را كه دربارهء موضوع فلسفه مىگويند به همين معناست . وقتى مىگويند وجود مطلق يعنى مطلق وجودات .
- آنجا لابشرط مقسمى است ؟ .
استاد : نه ، آنجا لابشرط قسمى است ؛ آن كه موضوع فلسفه است لابشرط قسمى است به اصطلاح اينها .