سؤال : علم ما به واجب از كدام دو نوع علم حضورى و حصولى است ؟ استاد : اين علمهاى استدلالى همه علم حصولى است ؛ يعنى به تبع يك سلسله صورتهاست كه علم پيدا مىكنيم .
- يعنى با صورتهاى معقول ؟ استاد : بله ، صورتهاى انتزاعى .
- مىتوانيم علم حضورى هم داشته باشيم ؟ استاد : بله ، اين مسألهء خيلى مهمى است كه از درجات اتحاد عاقل و معقول هم هست . مسأله اين است كه آيا علم موجودات به ذات حق يك علم فطرى و حضورى است ؟ آيا اشيائى كه به خود آگاه هستند ، به نحو فطرى به علت خودشان هم آگاه هستند يا نه ؟ شيخ مىگويد : نه ، آگاه نيستند . ولى فلاسفهاى مثل ملا صدرا شبيه به اين بحث را مطرح كردهاند [ و گفتهاند كه چنين علمى هست . ] اين بحث را ملا صدرا در اوائل اسفار مطرح كرده ، كه در آنجا اين شعر را هم دارد :
دانش حق ذوات را فطرى استدانش دانش است كان فكرى است « 1 » در باب اتحاد عاقل و معقول هم مطرح كرده است .
سؤال : بحث خيلى مهمى است ، اگر انشاءاللَّه در يك مناسبتى بفرماييد خيلى خوب است .
استاد : اين بحث در اينجا نمىآيد ، در باب اتحاد عاقل و معقول مىآيد . در كتب شيخ هم نيست .
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 1 / ص 118 .