قسرى تقسيم مىكنند و مىگويند وقتى حركتى مقتضاى طبيعت است « لو خلّى و طبعه » يعنى طبيعت بماهوهو قطع نظر از هر عامل خارجى به مقتضاى ذات خود آن را انجام مىدهد ، اين حركت « طبعى » است ؛ و حركت قسرى حركتى است كه طبيعت آن را انجام مىدهد ولى تحت تأثير يك عامل خارجى .
در مثالهايى كه در قديم ذكر مىكردند مىگفتند : اگر ما سنگ را رها كنيم و آن را از تأثير همهء عوامل ( آن وقت به عامل جاذبه اعتقاد نداشتند ) آزاد بگذاريم ، اين خود سنگ است كه به طبيعت خود پايين مىآيد ، پس حركتش حركت طبعى است . ولى اگر ما يك ضربهاى به اين سنگ وارد كنيم اين سنگ مىرود بالا ، خيلى هم مىرود بالا و اگر هوا مانع نشود ( به تعبير بو على : « لو لا مصادمة الهواء المخروق لوصل الى سطح الفلك » ) به فلك هم مىرسد . حالا چرا سنگ رو به بالا مىرود ؟ چه بنا بر نظر قدما كه مىگفتند سنگ به طبع خودش پايين مىآيد و چه بر مبناى جديد كه مىگويند جاذبه سنگ را پايين مىآورد ، اين سؤال پيش مىآيد كه چرا وقتى ما به سنگ ضربه وارد مىكنيم سنگ رو به بالا مىرود ؟
اين مسألهاى است كه از زمان ارسطو مطرح بوده ولى جواب درستى به آن نداده بودند . جوابى كه خود ارسطو به اين سؤال داده جواب خيلى ضعيفى است ، و از جمله حرفهاى خيلى خوبى كه در فلسفهء اسلامى پيدا شده توجيه حركت قسرى است .
ارسطو معتقد بوده علت اينكه سنگ به طرف بالا مىرود هواست كه از زير به او فشار وارد مىكند ؛ يعنى ما وقتى به سنگ ضربه مىزنيم در هوا موج ايجاد مىكنيم ، موج هوا فشارى ايجاد مىكند و فشار هواست كه سنگ را به سمت بالا مىبرد . در آب هم همين طور است . يك شناگر كه يك حركت به آب مىدهد يك موج از پشت سرش پيدا مىشود و آن موج او را جلو مىبرد . پس بنابراين الآن كه سنگ بالا مىرود ، اين سنگ نيست كه بالا مىرود ، اين هواست كه او را بالا مىبرد .
ولى بوعلى و امثال او نظريهء ديگرى دارند و مىگويند : ضربه در طبيعت سنگ اثر مىگذارد و در طبيعت سنگ ميلى پيدا مىشود و آن ميل كه در درون خود سنگ است او را به بالا مىكشاند ؛ يعنى يك نيرويى كه اسم آن را « ميل » مىگذارند آن را مىكشاند به بالا . مسئلهء « ميل » از حرفهايى است كه در دورهء اسلامى پيدا شده است .
البته اينجا يك اختلاف نظر ميان بوعلى و ملاصدرا هست . حرف ملاصدرا يك درجه بالاتر از حرف بوعلى است . بوعلى معتقد نيست كه طبيعت تغيير كند ، مىگويد
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٠٧