و اين نيز بديهى است كه با آمدن فعليت درخت چنانچه امكان درخت از ميان مىرود صورت تخم نيز كه قوهء درخت همراه آن بود از ميان مىرود 1 .
از بيان گذشته نتيجههاى زيرين را مىتوان گرفت :
1 . نسبتى وجودى به نام « قوه » و « امكان » داريم « ( * ) » .
2 . قوه و امكان نيازمند به فعليتى است كه او را نگهدارد چنان كه متوجه به سوى
شرح
( 1 ) . مطلب ديگرى كه بايد روشن شود اين است كه آيا همچنانكه با آمدن فعليت بعدى امكان قبلى از ميان مىرود ، صورت قبلى نيز از ميان مىرود و پايان مىيابد يا نه ؟ مثلًا آيا همچنانكه امكان انسانيت كه قبلًا در نطفهء بالخصوص موجود بود با آمدن فعليت انسانيت از ميان خواهد رفت ، صورت خاص نطفه كه منشأ آثار بالخصوص بود از ميان مىرود يا خير ؟
البته مقصود از صورت پيشين ، شكل و هيئت پيشين نيست ، مقصود آن فعليت خاصى است كه مبدأ آثار اين شئ است و مقوّم ذات و مبدأ فصل اخير اوست .
در اينكه گذشته صد در صد در آينده باقى نيست شكى نيست . مسلّما نطفه كه انسان مىگردد در حال حاضر حالت نطفهاى ندارد و قسمتى از آثار خود را از دست داده است . تخم مرغ پس از جوجه شدن حالت تخم مرغى و قسمتى از آثار خود را از دست مىدهد .
همچنين در اينكه گذشته صد در صد در آينده معدوم نيست و چيزى از گذشته در آينده موجود است باز بحثى نيست . آنچه كه در گذشته و آينده باقى است و صورتهاى
هامش
( * ) پوشيده نماند كه چون علوم طبيعى در رهگذر خود تنها از چيزهايى كنجكاوى مىنمايد كه قابل آزمايش مادى - كه با ابزار مادى انجام گيرد - بوده باشد و تاكنون ابزار مادى نتوانسته از يك رشته از صفات و نسبت وجوديّه مانند قوه و امكان و مانند وحدت و تقدم و تأخر و جز آنها كنجكاوى كند ، از اين روى فلسفهء مادى و به ويژه ماترياليسم ديالكتيك كه به گمان خود پيرو يا همراه علم و آزمايش راهپيمايى مىكند ، به بحث از هويّت اين موضوعات نپرداخته و تنها به يك جمله ( هر چه هست ماده است - بجز ماده چيزى نيست ) قناعت ورزيده با اينكه يك سلسله نظريات حساس زير سر اين موضوعات مىباشد و با اينكه به هر بحثى بپردازد خواه ناخواه به استعمال واژههاى امكان و فعليت ، و حركت و زمان ، و وحدت و كثرت و مانند آنها گرفتار خواهد شد و ناچار بايد مفهومى را كه به ميان مىآورد از مفاهيم ديگرى كه مشابه يا نزديك به اويند تميز بدهد ( علامه طباطبائى ) .