صفت وجوب و لزوم داده در حالى كه اين صفت را به حسب حقيقت ندارند .
مثلًا در مورد خوردن ( مثال گذشته ) اگر چه متعلّق « بايد » را « سيرى » قرار داده ولى چون مىبيند سيرى بىبلعيدن غذا و بلعيدن بىجويدن و بى به دهان گذاشتن و به دهان گذاشتن بىبرداشتن و برداشتن بى نزديك شدن و دست دراز كردن و گرفتن و . . . ممكن نيست ، به همهء اين حركات صفت وجوب و لزوم مىدهد و چون مىبيند كه قوه فعاله در حقيقت يك چيز مىخواهد به همه اين حركات و يا به يك دسته از آنها صفت وحدت و يگانگى مىدهد و به همين قياس . . .
شرح
آورده است ولى در شعور انسان اين نتايج طبيعى منعكس نمىشود و اگر فرضاً منعكس بشود ( مانند انسان عالم ) باز داعى و محرك نفسانى همان ارضاى تمايل است . اين گونه فعاليتها را مىتوان « فعاليت التذاذى » اصطلاح كرد .
حركات غريزى حيوان را مىتوان حركات التذاذى دانست نه تدبيرى ؛ يعنى حيوانات ( بر خلاف انسان ) از لحاظ وضع تمايلات و نفسانيات طورى مجهز ساخته شدهاند كه از جميع حركات غريزى خود مستقيما لذت مىبرند و تمام آن كارها را صرفاً براى همان لذتى كه از خود آن افعال مىبرند انجام مىدهند بدون آنكه از نتيجه و فايده طبيعى عمل خود آگاه باشند و آن را منظور بدارند .
اين نظريه را نيز با دلائل علمى نمىتوان صد در صد باطل دانست ، چيزى كه هست خيلى بعيد به نظر مىرسد كه حركاتى از قبيل لانه ساختن پرندگان صرفاً التذاذى باشد و حيوان از نتيجه كار خود و قانون كار خود بىخبر باشد زيرا قرائن چنين نمودار مىسازد كه حيوان يك مقصود ديگر از كار خود دارد و اين كار را براى آن مقصود نهايى مىكند و در اين كار خود عيناً مثل انسان كه براى يك مقصود نهايى تدبير مىكند و متحمل رنج و زحمت مىشود تدبير مىكند و به خود رنج مىدهد . بعلاوه روى اين نظريه معلوم نيست كه چرا انسان كه قوه عقل و شعور و استعداد تدبير در امور دارد اين اندازه از لحاظ تمايلات كه هادى غريزه اوست ضعيف است و حيوان كه اين استعداد را ندارد داراى اينهمه تمايلات عجيب شده كه حتى زنبور عسل كه لانه خود را با اشكال مسدّس تنظيم مىكند در وجود او تمايلى آفريده شده كه فقط از اين نوع كار لذت مىبرد و او بدون آنكه در شعور و قوه ادراك خويش فايده اين كار را بداند فقط براى اطاعت از آن تمايل مخصوص اين كار را انجام مىدهد . اين بود مجموعه فرضيههايى كه در مورد « غريزه » گفته شده يا مىتوان فرض كرد .