پس مفاهيم تصوريهء ما چنان كه يك نوع كثرت در ميان بسايط خود دارند يك نوع كثرت نيز به واسطهء تركيب پيدا مىكنند و چنان كه گذشت برخى از اين مفاهيم « مهيّات » هستند و برخى از آنها « اعتباريّات » هستند كه از مهيات اخذ شدهاند و اين نيز يك نوع كثرتى است كه متولد مىشود و چنان كه روشن است تركيبى كه ميان مهيات انجام مىگيرد ميان مفاهيم اعتباريه نيز انجام مىيابد . از بيان فوق نتيجه گرفته مىشود :
( 1 ) . مفاهيم تصوريه ، كثرتى به واسطهء بساطت و تركّب پيدا مىكنند .
( 2 ) . مفاهيم ، كثرتى ديگر از راه حقيقت و اعتبار 1 دارند .
اشكال
مىتوان در بيان گذشته مناقشه نموده و گفت اين بيان به دو نظريه مبتنى است كه بطلان هر دو به ثبوت رسيده و آن دو نظريه عبارت است از :
شرح
شكل و رنگ با هم و توأم و غير مجزا از يكديگر برايش حاصل مىشود ؛ بعد از آنكه ذهن قوى شد و قدرت تجزيه پيدا كرد كمّيت را از كيفيت و هر يك از كيفيات را جدا از ديگرى تصور مىكند - و در برخى از موارد ابتدا به درك بسائط نائل مىشود سپس با قوهء تركيب ، از آنها تصور جديدى مىسازد ؛ مثل اينكه از يك طرف تصور « حد » يا « نهايت » براى ذهن حاصل مىشود ( و البته تصور نهايت نيز به نوبهء خود تصورى است مركب كه از تركيب چندين تصور بسيط حاصل شده است ) و از طرف ديگر تصور « عدم » ، و از نسبت دادن « عدم » به « نهايت » تصور « لايتناهى » براى ذهن حاصل مىشود ، و يا اينكه از يك طرف تصور « وجود » و از طرف ديگر تصور « ضرورت و وجوب » براى ذهن حاصل مىشود سپس از تركيب اين دو تصور ، تصور جديدى ( واجب الوجود ) براى ذهن دست مىدهد . تمام فرضيههاى علمى و فلسفى از اين قبيل است ؛ ذهن پس از آنكه اين نوع تصورات را توليد كرد در صدد تحقيق علمى و فلسفى برمىآيد و از راههاى منطقى صحت يا بطلان اين فرضهاى ذهنى را اثبات مىكند .
( 1 ) . مطابق نظريهء « عقليون » مفاهيم يك نوع كثرتى از راه ذاتى بودن ( فطرى بودن ) و عرضى بودن دارند و يك نوع كثرتى از راه بساطت و تركب دارند و مفاهيم بسيط يا از