كثرت ) و همچنين ساير مفاهيم عامه و خاصه را كه « اعتبارى » مىباشد تصور مىنمايد 1 .
( 2 ) . چنان كه در نكتهء 1 مشهود است قوهء مدركه مىتواند از « قضيه » سير نموده و به « مفرد » برسد ؛ همچنين اين سير را مىتواند به طور قهقرى انجام داده و از « مفرد » به « قضيه » منتهى شود ؛ و از همين جهت اندازهء زيادى از مفردات تصورى ما به حسب اصل ، قضيه بوده و مقدار زيادى از قضايا در اصل ، مفردات تصورى مىباشد .
شرح
ساخته و سپس موارد آن تصور را بسط و گسترش داده است . همچنانكه سابقاً گفته شد نفس ، هم خود را مىيابد و هم آثار و افعال خود را از قبيل انديشهها و افكار ، و اين « يافتن » به طريق حضورى است نه حصولى ؛ يعنى نفس با واقعيت خود ، عين واقعيت آنها را مىيابد و چون معلوليت عين واقعيت و وجود اين آثار است پس ادراك اين آثار عين ادراك معلوليت آنهاست و به عبارت ديگر نفس به علم حضورى هم خود را مىيابد و هم آثار و افعال خود را و اين آثار و افعال را متعلق الوجود به خود مىيابد و اين نحو درك كردن ، عين ادراك معلوليت است . اين است خلاصهء نظريهء اين مقاله و البته توضيح كامل اين بيان احتياج دارد كه حقيقت قانون علت و معلول آن طور كه هست از لحاظ فلسفى و برهانى روشن شود و مقالهء 9 عهدهدار همين جهت است .
( 1 ) . طريق پيدايش مفاهيم وجود و عدم و وحدت و كثرت و يك سلسله مفاهيم ديگر از قبيل علت و معلول و جوهر و عرض كه همه از مفاهيم عمومى هستند ، مطابق سبك اين مقاله بيان شد .
عقليون اروپا پيدايش مفهوم وجود و عدم و وحدت و كثرت را از راه فطرى بودن توجيه مىكنند و ما قبلًا بطلان اين نظريه را روشن كرديم ، ولى حسيون از راه حس داخلى ( وجدان ) توجيه مىنمايند . جان لاك به نقل مرحوم فروغى مىگويد :
« تصور بر دو قسم است : بسيط و مركّب . بسيط به وسيلهء حس ( احساس خارجى ) يا فكر ( حس داخلى يا وجدان ) حاصل مىشود . »
تا آنجا كه مىگويد :
« تصورهاى بسيطى كه از راه فكر حاصل مىشود تصور ادراك است و اراده و قدرت و وجود و وحدت و الم و لذت و مانند اينها . »