برگرديم به سوى مقصد اصلى
مشاهده 1 و تجربه به ما اثبات كردهاند كه هنگام استعمال حواس ، در نتيجهء تاثيرى كه واقعيت ماده در سلسله اعصاب و مغز ما مىكند عكس العملى مادى در ما پيدا مىشود كه با به كار انداختن حاسه پيدا شده و با از كار باز داشتن حاسه از ميان مىرود .
شرح
( 1 ) . ماديين براى اثبات مادى بودن روح و امور روحى ( و يا فقط به منظور خلط مبحث و مرعوب كردن طرف ) موضوعاتى را از علوم مختلف - فيزيك ، فيزيولوژى ، روانشناسى و غيره - پيش مىكشند كه ارتباطى به مدعا ندارد و چنين وانمود مىكنند كه اين مطالب دليل قاطع بر مادى بودن روح و خواص روحى است . لهذا لازم است با ذكر چند مقدمه ذهن خوانندگان محترم را به اصل مطلب توجه دهيم .
( 1 ) . هر كسى بالبداهه و حضوراً به وجود يك سلسله امور ذهنى كه آنها را « علوم » و « ادراكات » مىنامند اذعان دارد . وجود اين امور بر انسان از وجود عالم خارج روشنتر است زيرا اگر فرضاً كسى پيدا شود ( مانند ايده آليستها ) در وجود جهان خارج ترديد كند و ادراكات خود را يكسره باطل يعنى غير مطابق با واقع بداند ، در وجود خود اين ادراكات نمىتواند ترديد كند ؛ پس وجود يك سلسله امور ذهنى كه هر انسانى حضوراً به آنها آگاه است بديهى است و احتياجى به دليل علمى يا فلسفى ندارد .
( 2 ) . كاوشهاى دانشمندان از قديم و جديد ثابت كرده است كه يك سلسله عوامل مادى خاصى كه در خارج از ظرف ذهن موجود است با وضع و كيفيت مخصوص در پيدايش ادراكات حسى دخيل است . كيفيت و چگونگى اين عوامل همواره در علوم طبيعى مطرح بوده و دانشمندان هر يك به نوبهء خود نظرياتى داشتهاند . در فيزيك جديد نيز مباحثى راجع به نور و صوت و غيره و اينكه امواج اتر در چه حال و چگونه به چشم وارد شده و اعصاب چشم را متأثر مىسازد و يا امواج صوتى در چه حال و تحت چه شرايطى اعصاب گوش را متأثر مىسازند مطرح مىشود .
ايضا كاوشهاى دانشمندان ثابت كرده كه سلسله اعصاب انسان و حيوان مانند ساير اعضاى بدن وظيفهء خاصى داشته و اعمال ويژهاى را انجام مىدهند ، از عوامل