قوّهاى كه از خارج بر وى وارد آيد و او را به حركت در آورد و هم او يا قوّهء خارجى ديگر حركت آن مادّه را ادامه دهد ، بدون شك با فرضيّهء دوم متناقض است و نه تنها آزمايشهاى علمى جديد آن را ابطال مىكند ، دلائل عقلى فلسفى نيز با آن موافقت ندارد و بلكه بر خلاف محسوسات و مشهودات است .
و امّا اگر فرضيّهء اوّل را اين طور تقرير كنيم كه مادّه در حركت خود به قوّهء محرّكهاى احتياج دارد و با دلائل ثابت كنيم كه قوّهء به حركت آورندهء جسم و ادامه دهندهء آن حركت ، ضربههاى خارجى نيست بلكه طبيعتى است در خود مادّهء متحرّك كه با وى متّحد است و آن طبيعت غير قابل شناختن به وسيلهء احساس است و تنها با عقل مىتوان به وجود آن اذعان كرد و اثر ضربههاى خارجى را به طور مستقيم بر حركت جسم ندانيم بلكه اثر آنها را بر روى طبايع و اثر طبايع را بر روى جسم بدانيم ، در اين صورت نظر جديد نظر قديم را رد نمىكند ، زيرا آنچه آزمايش نشان مىدهد كه مادّه در تغيير حركت احتياج به قوّه دارد نه در خود حركت ، نظر به ضربهها و قوّههاى خارج از حوزهء وجود خود مادّه است ، ولى فرضيّهء فلسفى قديم كه حركت مادّه را دائما محتاج به قوّه مىداند به ضربهها و قوّههاى خارجى نظر ندارد ، اين فرضيّه ناظر به طبيعت متّصل و متّحد با خود جسم است كه همواره همراه وى است ، اين فرضيّه اثر قوّههاى خارجى را بر روى طبيعت جسم مىانگارد نه بر روى حركت جسم . پس اگر مدّعى شويم كه هرگاه جسمى در فضايى به حركت در آيد و به مانعى برخورد نكند تا ابد به حركت خود ادامه خواهد داد ، اين ادّعا مىتواند هم مورد قبول علم جديد و هم مورد قبول علم قديم ( البتّه بنا بر تفسير دوم ) بوده باشد ، منتهاى مطلب اين است كه نظريّهء فلسفى قديم مىگويد آن جسم از آن جهت به حركت خود ادامه مىدهد كه قوّهء محرّكهاى در درون خود دارد و نظريّهء علمى جديد كه فرض قوّهء محرّكهء داخلى از راه تجربه و آزمايش برايش محقّق نشده است اينچنين تعبير مىكند كه چون جسم در حركت خود به قوّهء محرّكه احتياج ندارد پس براى هميشه به حركت خود ادامه مىدهد ، ولى البتّه مقصود وى از « قوّهء محرّكه » نيروى خارجى است .
پس آنچه نظريّهء فلسفى قديم در باب « احتياج حركت به محرّك » روى اصول فلسفى مخصوص به خود اثبات مىكند قوّهء محرّكهء داخلى است و آنچه نظريّهء علمى جديد طبق روش مخصوص به خود آن را نفى مىكند لزوم قوّهء محرّكهء خارجى است .
پس مورد نفى و اثبات دو تاست و تعارضى در كار نيست و هر يك از اين دو نظريّه با
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 447
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٤٧