نيست : يكى وجود شىء ، يكى عدم شىء ، يكى هم مسبوقيّت است . پس اين انقسام و اختلاف يا از ناحيهء وجود است يعنى چند نوع وجود داريم ، يا از ناحيهء عدم است يعنى چند نوع عدم داريم ، و يا از ناحيهء مسبوقيّت است . آنچه مسلّم است اين است كه اين تنوّع و انقسام از ناحيهء وجود نيست ، پس يا از ناحيهء عدم است و يا از ناحيهء مسبوقيّت .
آنچه در به دو نظر از كلمات حكما برمىآيد اين است كه منشأ اين انقسام و اختلاف ، « عدم » است ؛ يعنى نوع عدمى كه بر وجود تقدّم پيدا مىكند مختلف است ( و لذا اقسام مختلف حدوث به وجود مىآيد ) ؛ امّا نظر صحيح بر خلاف آن است ، زيرا مسلّم است كه مقسم ، « مطلق مسبوقيّت » نيست ، بلكه « مسبوقيّت وجود به عدم » است . اكنون بايد روشن شود كه مقصود از اين عدم چيست . بديهى است كه « مطلق عدم » نمىتواند مقصود باشد ، پس عدم خاصّى مقصود است . حال بايد ديد آيا عدم خود ماهيّت مقصود است و يا عدم ديگرى . هنگامى كه ما به حدوث زمانى نظر مىافكنيم مىبينيم كه عدم مقابل كه عدم خود ماهيّت است مقصود است ، امّا هنگامى كه حدوث ذاتى را مورد نظر قرار مىدهيم مىبينيم كه عدم مجامع كه عدم اقتضاء است ( نه عدم خود ماهيّت ) مقصود است . چنان كه قبلًا گفتيم عدم مقابل و عدم مجامع قسيم حقيقى يكديگر نيستند زيرا عدم مقابل ، عدم خود ماهيّت است امّا عدم مجامع يا ليسيّت ذاتيّه عبارت است از لا اقتضائيّت نسبت به وجود و عدم يعنى عدم اقتضاى ماهيّت نه عدم خود ماهيّت . پس ما نمىتوانيم مقسمى پيدا كنيم كه حدوث ذاتى و حدوث زمانى دو قسم آن باشند ، زيرا حدوث زمانى مسبوقيّت وجود شىء است به عدم خود آن شىء و حدوث ذاتى مسبوقيّت وجود شىء است به ليسيّت ذاتيّه . پس تقسيم حدوث به ذاتى و زمانى ، صحيح نيست و لفظ « حدوث » بر حدوث ذاتى و حدوث زمانى به اشتراك لفظى اطلاق مىشود نه به اشتراك معنوى ، و آنچه كه صلاحيّت تقسيم دارد مشترك معنوى است نه مشترك لفظى .
گفتيم كه اگر « حدوث » را تعريف كنيم به « مسبوقيّت وجود شىء به عدم » ، اين سؤال مطرح مىشود كه اين انقسام و تنوّع از ناحيهء عدم است يا از ناحيهء مسبوقيّت ؟
اكنون مىگوييم كه اگر « حدوث » را به « مسبوقيّت وجود شىء بر غير خودش » تعريف كنيم باز همين سؤال مطرح است كه آيا اين انقسام و تنوّع از ناحيهء غير است يا از ناحيهء مسبوقيّت ؟ ولى بنا بر اين تعريف ، ديگر اين اشكال كه گفتيم در اينجا تعبير « تقسيم » صحيح نيست وارد نمىشود . همچنين اين اشكال دربارهء حدوث دهرى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 392
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٩٢