فى نفسه عين وجوده لموضوعه » .
همين اشتباه و بلكه بالاتر از اين ، اشتباهى است كه متكلّمين در باب « اعادهء معدوم » به آن دچار شدهاند . اشتباه آنها اين است كه پنداشتهاند كه معدوم شدن و موجود شدن يك شىء ، نظير خارج شدن انسان از يك محلّ و دو مرتبه بازگشتن او به همان محلّ است . به عبارت ديگر متكلّمين بدون اينكه توجّه داشته باشند ، وجود و عدم را به منزلهء دو اضافه و نسبت اعتبارى زائد بر ذات فرض كردهاند و چنين پنداشتهاند كه هويّت و خوديّت و تشخّص يك چيز ، ربطى به وجود او ندارد و وجود ، معنايى است عارض و زائد بر هويّت و تشخّص شىء ، و فرضاً وجود شىء از او گرفته شود هويّت و هذيّت و بودن آن شىء محفوظ است و او ، اوست هر چند معدوم باشد و بنابراين معدوم شدن و دوباره موجود شدن شىء به هويّت و خوديّت او آسيبى نمىرساند . اين اشتباه شايد از قياس خارج به ذهن پيدا شده باشد . در ذهن ما آنچه مناط هويّت و خوديّت شىء است و ذات او شمرده مىشود صورت خاصّ ذهنى اوست ، مثل صورتى كه از زيد در ذهن داريم ، و به عبارت ديگر ماهيّت او ، و مفهوم « وجود » و « عدم » در ذهن دو مفهوم عارضى است كه در ذهن ، معروض واحد دارند و هيچيك از اين دو عارض ، مقوّم ذات نيستند . ذهن ، درست عكس خارج است . ذات ذهنى غير از ذات خارجى است . وجود در ذهن عارضى است و در خارج عين ذات . عدم در ذهن عارض هويّت است و در خارج عارض و معروضى از اين لحاظ نيست . اين اشتباه از قياس خارج به ذهن پيدا مىشود . بار ديگر ثابت شد كه : ما تا ذهن را نشناسيم نمىتوانيم فلسفه داشته باشيم .
به هر حال دانستيم كه نظريّهء « امكان اعادهء معدوم » مبتنى بر اين فرض است كه ما براى شىء ، قطع نظر از موجود بودن ، هويّت و تشخّصى قائل شويم و معدوم شدن را به منزلهء زوال حالتى عرضى از شىء بدانيم كه هويّت و واقعيّت آن شىء را از بين نمىبرد . گمان نمىرود كه هيچ حكيمى كه تا حدّى حقايق شناس باشد نظريّهء سخيف امكان اعادهء معدوم را بپذيرد . تنها كسانى از امكان اين موضوع بحث مىكنند كه از مسائل حِكمى جز الفاظ و كلمات چيزى نمىدانند . ما چه بنا را بر اصالت وجود بگذاريم و چه بر اصالت ماهيّت ، نمىتوانيم اين نظريّه را بپذيريم ، زيرا حتّى بنا بر اصالت ماهيّت نيز « ماهيّت » قطع نظر از وجود و حيثيّت مكتسبهء از فاعل ، شخصيّت و هويّتى ندارد ، تنها در مرتبهء اتّصاف ماهيّت به موجوديّت است كه ماهيّت داراى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 318
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣١٨