[ وقتى مىگويد ] : « من مىانديشم پس من هستم » من را يك چيز حساب كرده است ، انديشه را چيز ديگرى . « من مىانديشم » همان « انديشه مىكنم » است ، هر چه كه بشود گفت بيش از اين نيست ، « انديشه مىكنم » [ يعنى ] انديشه وجود دارد . « من مىانديشم » جز اينكه « من همان انديشه هستم » چيز ديگرى نيست ، نه اينكه من چيزى است و انديشه چيزى است ، من چيزى است كه مىانديشد و من چون مىانديشم پس من وجود دارم . نه ، من يعنى مجموعهء همين انديشهها ، مجموعهء همين خاطرات متسلسلى كه مرتب پشت سر يكديگر ، همديگر را تعقيب مىكنند . ما خيال مىكنيم اين دو چيز است . اين مثل آن است كه ما در كنار جوى آب نشستهايم و اين ذرات آب ملكولهايى هستند جدا از هم - درست مثل فوج سربازى كه دارند از جلوى ما رد مىشوند و حركت مىكنند - ولى چشم ما كه آحاد را نمىبيند خيال مىكند كه اين آب يك موجود است كه همين طور امتداد و كشش دارد و دارد مىرود ، يك موجود نيست ، واقعا متكثر و متعدد است و ما خيال مىكنيم يكى است . يا مثل يك زنجيرى است كه از جلوى ما بيايند عبور بدهند كه اين حلقات متصل به يكديگر مىآيند و مىگذرند و ما خيال مىكنيم زنجير خودش يك واقعيتى است ، ديگر زنجيرى وجود ندارد ، زنجير يعنى مجموع اين حلقههايى كه به يكديگر متصل هستند . اين من ( كه مىگويم من ) به عنوان يك شىء ديگرى وجود ندارد ، من يعنى اين حلقات خاطرات كه پشت سر يكديگر مىآيند و مىگذرند ، همين است ، چيز ديگرى نيست .
ولى اين مطلب مطلب درستى نيست . اين خاطرات كه مىآيند و مىگذرند ، خاطرات مطلق نيستند . همهء اين خاطرات خاطرات وابسته هستند و لهذا اگر عين خاطرات ذهن من در ذهن شما بيايند ، آمدهاند ولى آن خاطرات وابسته به يك جا هستند و اين خاطرات وابسته به جاى ديگر ، يعنى اگر من در ذهن خودم صورت مسجد شاه اصفهان را تصور مىكنم ، يك تصور مطلق در ذهن من نيست ، در ذهن شما هم تصور مطلق نيست كه بگوييم آن حلقهء زنجيرى است ، اين هم حلقهء زنجير ديگرى است . آن تصور تصور وابسته به من ( يك من خاص ) است ، در واقع تجليات آن من است . « من مىبينم » ، آن بينشى كه در من وجود دارد بينش مطلق نيست ، بينش من است ، « شما مىبينيد » ، باز بينشى كه در شما وجود دارد بينش مطلق نيست ، بينش شماست . اينها را نمىشود به دانههاى زنجير تشبيه كرد كه هر كدام جداست و به هيچ جا ارتباط و اتصال ندارد . اگر تشبيه درست باشد ، اينها را به حبابهاى روى يك
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 826
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٨٢٦