كنيم كه اين خودش - كه قادر به كوچكترين عملى نيست - به وجود آمده باشد . اصلا وقتى خدا نباشد ازليت امكان ندارد . دوم مسألهء پيدايش حيات بود كه فرمودند همانطور كه در آن كتاب هم ذكر شده پيدايش حيات بدون قبول يك عنصر ثالثى قابل توجيه نيست . در اين باره نظرى و ايرادى و تكميل و تصحيحى نداشتند ، بنده هم عرضى نمىكنم .
سوم مسألهء تكامل است كه ضمن تأييد بيان كتاب ، تصحيحى فرمودند . فرمودند در آنجا اشاره شده كه تكامل دو نوع است : تكامل فردى و تكامل نوعى . آن وقت فرمودند كه تكامل نوعى را قبول داشته باشيم يا نداشته باشيم ، زياد مورد ضرورت و احتياج نيست كه دخالت يك عنصر سوم و يك اراده يا امر يا وحى يا چيزى از اين قبيل را ايجاب كند . تكامل نوعى چون مورد ايراد و اشكال است ، بنابراين روى آن اصرارى نيست . ما همين تكامل فردى را مىگيريم . تكامل فردى را هم اين طور تشريح كردند : همانطور كه مىبينيم بچه وقتى به دنيا مىآيد نه حركت دارد ، نه حتى تشخيص دارد ، نه شعور دارد ، نه حرف دارد ، نه عقل دارد ، رفته رفته رشد مىكند ( چه بچهء انسان ، چه بچهء حيوانات ) اين رشد يك نوع تكاملى است و اين تكامل بدون دخالت عنصر سوم امكان ندارد . در اينجا من مىخواستم عرض كنم كه اين مثالى كه در مورد تكامل فرد زدند ، از نظر استفاده و استمدادى كه آنجا از اصل آنتروپى ( اصل كهولت ) شده بود ، مفيد به معنا نيست و آن را نمىرساند . درست است كه ما به صورت ظاهر رشد و تكامل مىبينيم ، يك بچه هم جثهاش كوچكتر است ، هم زورش كمتر است ، هم فهم و شعور و عقل و همه چيزش كم است و رفته رفته رشد پيدا مىكند و كامل مىشود ولى از نظر آنتروپى و عكس آنتروپى معانى مختلف دارد . بنده در كتاب ترموديناميك صنعتى همه جا به عكس آنتروپى ، انرژى مؤثر گفتهام . انرژى مفيد هم به آن مىگويند . انگليسيها به آن
available energy
يعنى انرژى آماده مىگويند . چون به وجوه مختلف ظاهر مىشود اسامى مختلف هم دارد .
ضد آنتروپى است ، يعنى انرژى كه در دنيا ثابت است دو قسمت مىشود : يك قسمت آن انرژى بىخاصيت ، انرژى دورافتاده و راكد و بىاثر است ، حاصل ضرب آنتروپى و درجهء حرارت است و آن قسمتى از انرژى است كه ديگر خاصيتى ندارد ، يعنى مرده است ، مىشود گفت زنده است ولى زندهء بىحركت و بىاثر . آن وقت مازاد آن را انرژى قابل استفاده ، انرژى مفيد ، انرژى مؤثر مىنامند . حالا هر وقت آنتروپى زياد شود انرژى مؤثر كم مىشود . وقتى انرژى مؤثر به مينيمم رسيد ، آن موقع يا ركود و تعادل و بىحركتى موجود است ( فرق نمىكند موجود زنده يا غير زنده ) يا همان مرگ است ، يعنى سرمايهء انرژتيك يك شىء ، يك دستگاه يا يك موجود زنده اگر از