خود قرآن « برزخ » ناميده است . و همانطور كه در جلسات پيش گفتيم ، اين مطلب را به هيچ وجه نمىشود انكار كرد كه قرآن نمىخواهد بگويد انسان وقتى مرد ، به كلى فاقد شخصيت و هويت و ادراك و شعور و همه چيز [ مىشود ] كه نه متلذّذ است و نه معذّب ، هست و هست تا وقتى كه در ميليونها سال يا ميلياردها سال بعد قيامت مىآيد ، آن وقت از نو زنده مىشود و در اين فاصله واقعا مردهء مرده است ، نه ، اين را قائل نيست . پس گفتند قرآن دو مطلب را بيان كرده : از يك طرف حيات انسان بعد از مردن تا قيامت ، و از طرف ديگر زنده شدن جسم متلاشىشدهء انسان در قيامت . آنگاه گفتهاند قرآن نگفته عود ارواح به اجساد ، پس جمع ميان اين دو لا بد بايد اين طور باشد ( اين ديگر استنباط بوده ) ، لا بد قرآن كه از اين طرف مىگويد شما نمىميريد و هستيد تا قيامت و در عالم برزخ زنده هستيد ، و از آن طرف مىگويد در قيامت تمام دنيا دگرگون مىشود ، و مىگويد از قبرها بيرون مىآييد ، با همين بدن كار دارد . از طرفى به يك موجود زندهاى به نام روح - حالا اسم آن را هر چه مىخواهيد بگذاريد - در فاصلهء مردن تا قيامت قائل است ، و از طرف ديگر مىگويد همين بدن متلاشى شده دو مرتبه زنده مىشود . هر كسى كه دو نفر نمىشود ، روحش جدا باشد ، بدنش جدا . اين طور گفتهاند : پس لا بد منظور قرآن اين است كه روح به جسم عود مىكند . كلمهء معاد از اين « لا بد » پيدا شده است . البته چون « لا بد » استنباط است ، هيچ دليلى ندارد كه ما الزاما قائل به آن شويم .
حال اگر ما يك راه توجيهى پيدا كرديم - كه يكى از مشكلترين مسائل در باب معاد همين است - كه از طرفى قائل باشيم كه روح انسان بعد از مردن نمىميرد و تا قيامت متنعّم يا معذّب است ، و از طرف ديگر اين بدن زنده مىشود بدون اينكه مفهوم عود روح به بدنى در كار باشد ، اصلا مشكل حل شده و سؤالى باقى نمىماند . اگر نتوانستيم حل كنيم ، اين سؤال بالأخره لا ينحل باقى است .
ما مطلبى را كه بعد مىخواستيم بگوييم ، حالا بالاشاره عرض مىكنيم . ممكن است ما يك حرفى بزنيم ( كه خود آن را هم از قرآن گرفتهايم ) كه هم آن مطلب درست باشد ، هم اين مطلب و هم هيچ نيازى نداشته باشيم بگوييم عود ارواح به اجساد . آيا نمىشود اين طور گفت كه از نظر قرآن ، لا اقل انسانها ( 1 ) كه مىميرند ، قبض مىشوند ،
هامش
( 1 ) . چه مىدانيم ؟ شايد حيوانها هم همين طور باشند .