بزرگتر از آنهاست ، بلكه معنايش اين است كه خدا بزرگتر است از اينكه در وصف بگنجد .
تنزيههايى كه در قرآن آمده است كه در افكار موجود زمان بوده است ، مثل
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ
رد كسانى است كه مىگويند خداوند فرزند دارد يا مىگويند خداوند زاده شده است .
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ
براى خداوند مانند نمىشود تصور كرد .
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً
( 1 ) تمام اين جملهها جملههاى تنزيهى و تسبيحى است .
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
( 2 ) . در قسمت اول خدا را خالق كل معرفى مىكند ( سماوات و ارض در اصطلاح قرآن يعنى همه چيز ، بالا و پايين هر چه هست ) ، جاعل ظلمت و نور هر دو است . رد نظريات كسانى [ است ] كه اشياء را تقسيم مىكردند به نور و ظلمت ، برخى از موجودات را مظهر نور مىدانستند و برخى موجودات ديگر را مظهر ظلمت ، و خدا را منشأ و خالق و جاعل نور مىدانستند و خالق و جاهل ظلمت را چيز ديگر .
وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ
آنچه كه شما آن را نور مىدانيد و آنچه شما آن را ظلمت مىدانيد ، هر چه نور است و هر چه ظلمت است ، همه از آن خداست
ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
فقط كافران براى خداوند عدل فرض مىكنند ، حالا يا در خلقت يا در عبادت و يا در چيز ديگر .
يك آيهء ديگر در اين زمينه بخوانم - در اين زمينه آيات زياد است - و از اين قسمت رد مىشويم . از آنجا كه مسيحيها و همچنين مشركين معتقد بودند كه خداوند فرزند دارد ( مسيحيها مىگفتند المسيح ابن الله ، مشركين هم فرشتگان را فرزندان خدا مىدانستند ) مىفرمايد :
وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ
گفتند خدا فرزند گرفته است ، « سبحانه » منزه است . اصلا اين كلمه « سبحانه » را نمىشود به فارسى ترجمه كرد ، همين قدر بايد گفت استغفر اللّه ، بالاتر است خداوند ، منزه است ذات او . اين تعبيرى هم كه مىخواهم بكنم تعبير خيلى ناقصى است : مثل اين است كه آدم يك حرفى مىخواهد بزند مىترسد به طرف بر بخورد مىگويد « دور از جناب » ، مثل اين كلمهء دور از جنابى است كه ما مىگوييم ، يعنى اگر چه اين را به شما نمىگويم ولى متوجه باشيد كه يك وقت به شما برخورد نكند . « سبحانه » دور از ساحت ذات اقدس الهى چنين
هامش
( 1 ) . اسراء / 111 .
( 2 ) . انعام / 1 .