رهايى و كمال و سعادت بشر ارائه مىدهد ، يك سلسله ارزشها عرضه مىدارد و « بايد » ها و « نبايد » ها و « شايد » ها و « نشايد » ها در سطح فرد يا جامعه مىآورد كه بايد چنين بود ، بايد آنچنان شد ، بايد چنين يا چنان ساخت ، بايد فلان جهت را انتخاب كرد ، بايد به فلان سو رفت و فلان هدف را تعقيب كرد ، مثلا بايد آزاد و آزاده زيست ، بايد شجاع و دلير بود ، بايد مدام و پيوسته رفت ، بايد كامل شد ، بايد جامعهاى بر اساس قسط و عدل ساخت ، بايد در جهت قرب به حق پيش رفت .
ولى اين « بايد » ها و « نبايد » ها متّكى بر فلسفهء خاصّى است كه آنها را توجيه مىنمايد ، يعنى اگر يك مكتب يك سلسله دستورها و فرمانها عرضه مىدارد ، ناچار متّكى بر نوعى فلسفه و جهانبينى دربارهء هستى و جهان و جامعه و انسان است كه چون هستى چنين است و جامعه يا انسان چنان است ، پس بايد اينچنين و آنچنان بود .
جهانبينى يعنى مجموعهاى از بينشها و تفسيرها و تحليلها دربارهء جهان و جامعه و انسان كه جهان چنين است و يا چنان است ، اينچنين قانون دارد ، آنچنان پيش مىرود ، فلان هدف را تعقيب مىكند يا نمىكند ، مبدأ دارد يا ندارد ، غايت دارد يا ندارد و امثال اينها ، و يا انسان چنين سرشت و طبيعتى دارد ، مثلا با فطرتى خاص آفريده شده يا نشده ، مختار و آزاد است يا مجبور ، يك واقعيّت انتخاب شده در طبيعت است و به تعبير قرآن « اصطفا شده » و يا يك واقعيّت تصادفى ، و يا جامعه مستقل از قوانين حاكم بر افراد قانون دارد يا ندارد ، قوانين حاكم بر جامعه و تاريخ چه قوانينى است و امثال اينها .
ايدئولوژى بر پايهء جهانبينى استوار است . اينكه چرا بايد اينچنين يا آنچنان بود يا زيست يا رفت يا ساخت يا شد ، براى اين است كه جهان يا جامعه يا انسان چنين يا چنان است . « چراى » هر ايدئولوژى در جهانبينىاى كه آن ايدئولوژى بر آن استوار است نهفته است و به اصطلاح ، ايدئولوژى از نوع « حكمت عملى » است و جهانبينى از نوع « حكمت نظرى » . هر نوع خاص از حكمت عملى مبتنى بر نوعى خاص از حكمت نظرى است ، مثلا حكمت عملى سقراط بر اساس بينش خاصّى است كه سقراط از جهان دارد كه همان حكمت نظرى اوست ، و همچنين است رابطهء حكمت عملى اپيكور و حكمت نظرى او ، و همچنين ديگران .
پس چرا ايدئولوژيها مختلف و متفاوت است ؟ چون جهانبينيها مختلف است .
ايدئولوژى تابعى است از جهانبينى .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 226
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٢٦