ناحيهء خداست ، خداست كه وسيله را وسيله قرار داده است . به عبارت ديگر : در شفاعت غلط ، شفيع تحت تأثير مشفوع له ( گناهكار ) قرار مىگيرد و مشفوع عنده ( صاحب قدرت ) تحت تأثير شفيع قرار مىگيرد ، ولى در شفاعت صحيح برعكس است ؛ مشفوع عنده ( صاحب قدرت خدا ) علت مؤثر در شفيع اوست ، و شفيع تحت تأثير او ، و به خواست او در گناهكار مؤثر واقع مىشود . سلسله جنبان رحمت ، در نوع غلط شفاعت ، گناهكار است و در نوع صحيح آن ، مشفوع عنده ( خدا ) است .
صدر المتألّهين در تفسير سورهء « حديد » بيانى لطيف و علمى دارد در تفكيك ميان شفاعت باطل و شفاعت درست و اينكه چگونه است كه در نظام اين جهان آنچه را كه شفاعت باطل مىناميم وجود دارد و در نظام اخروى وجود ندارد و محال است وجود داشته باشد .
ايشان با تعميمى كه به بحث مىدهند ، مسأله علل ذاتى و علل اتفاقى و مسأله غايات ذاتى و غايات بالعرض را طرح مىكنند و وارد بحث مىشوند كه چگونه مىشود در اين جهان ( اختصاص به جامعهء بشرى ندارد ) گاهى علل اتفاقيه ، سرنوشت چيزى را معيّن مىكند و يا يك چيز از وصول به غايت ذاتى محروم مىماند و تنها به غايت بالعرض مىرسد ، ولى جهان آخرت ، از تأثيرات علل اتفاقى و غايات عرضى بر كنار است . نظر به اينكه سطح بحث خيلى بالاست از شرح و بسط آن خوددارى مىكنيم و اهل فضل را به بيانات خود صدر المتألّهين در مواضع مختلف تفسيرش ارجاع مىكنيم .
آياتى از قرآن كريم كه مىگويد امكان ندارد شفاعت بدون اذن خدا صورت بگيرد ناظر به همين نكته است ؛ مخصوصا در اين باره تعبيرى فوقالعاده جالب و عجيب دارد كه مىفرمايد :
قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً ( 1 )
.
« بگو شفاعت ، تمامى مخصوص خداست » .
اين آيه در كمال صراحت ، شفاعت و وساطت را تأييد مىكند و در كمال صراحت همهء شفاعتها را از خدا و متعلق به خدا مىداند ؛ زيرا خداست كه شفيع را ، شفيع قرار مىدهد . اين آيه ممكن است تنها ناظر به شفاعتى باشد كه در قيامت صورت مىگيرد و
هامش
( 1 ) . زمر / 44