خاتمه
در پى آنچه كه در طى نه فصل گذشته آمد ، مىتوانيم نتايج زير را بهطور خلاصه يادآور شويم :
1 . سازمان وكالت در نيمه دوم دوران امامت ، يعنى از عصر امام صادق عليه السّلام تا انتهاى عصر غيبت صغرا وجود داشته و در عالم اسلامى ، به ويژه عالم تشيع ، داراى نقش بوده است . پنهانى بودن فعاليتهاى اين سازمان ، موجب آن گشته كه توجه كمترى از سوى مورخان و محققان تاريخ ائمه عليهم السّلام ، نسبت به اين شبكه وسيع ارتباطى مبذول شود ! از اين رو ، يكى از انگيزههاى پرداختن به پژوهشى وسيع و جامع دراينباره ، نكته ياد شده مىباشد .
2 . از عوامل اصلى اقدام ائمه هدى عليهم السّلام به تشكيل و گسترش و استمرار فعاليت اين سازمان ، آن بوده كه شبكه ارتباطى مطمئنى ايجاد شود تا شيعيان نواحى مختلف جهان اسلام ، حتى در مناطق دور دستى همچون خراسان و ماوراء النهر و يا شمال آفريقا ، بتوانند از طريق اين شبكه با امامان خود در ارتباط باشند . از اين طريق علاوه بر آنكه شيعيان وجوه و اموال شرعى را به حضور ائمه عليهم السّلام ارسال مىداشتند ، با ارسال مكتوبات و نامهها ، پاسخ سؤالات و درخواستهاى شخصى خود را نيز دريافت مىكردند ! گذشته از آنكه ، نفس وجود چنين شبكهاى ، مىتوانست جامعه شيعه را در ارتباط مستمر با امام معصوم عليه السّلام قرار داده و آنان را از آسيبهاى فكرى ، سياسى و اجتماعى ، مصون نگه دارد . در كنار نكته ياد شده ، كه علت اصلى تشكيل اين سازمان بود ، وجود جوّ خفقان و دشوارى ارتباط مستقيم ائمه عليهم السّلام و شيعيان ، عدم دسترسى شيعيان به ائمه عليهم السّلام به سبب حبس ، شهادت و غيبت آنان ، و همچنين آمادهسازى شيعيان نسبت به شرايط عصر غيبت ، از ديگر عوامل تشكيل و گسترش و استمرار فعاليت اين سازمان بوده است .
3 . محدوده زمانى فعاليت شبكه ارتباطى وكالت ، به عصر امام صادق عليه السّلام تا پايان