اسماعيل بن فضل از ثابت بن دينار از سيد العابدين على بن الحسين بن على بن ابى طالب عليهم السلام « 1 »
در من لا يحضر رساله با عبارت : ( و حقّ اللّه الاكبر عليك . . . ) آغاز مىشود و مقدمهاى را كه حقوق بإجمال در آن آمده است ندارد . در تحف العقول آن مقدمه موجود است . اما عبارت رساله با آنچه در خصال است اختلاف فراوان دارد :
در عبارت بسط بيشترى ديده مىشود و در مواردى كلمات مبهم ، مغشوش و يا نامفهوم است كه علت آن را تصرف ناسخان بايد دانست .
شماره حقها در هر دو مورد كه باجمال و تفصيل ياد شده در تحف العقول پنجاه حق است . اما در خصال و من لا يحضر در تفصيل حقوق ، شماره حقها پنجاه و يك حق است و حقى بنام حج ( بين نماز و روزه ) ديده مىشود . ليكن در مقدمهء خصال كه حقها باجمال شمرده شده از حج نامى نيست . بهر حال چون صدوق در خصال روايت رساله را مسندا نوشته ، نيز نشانهء قدمت عبارت در آن آشكار است ، نويسنده ، متن خصال را براى ترجمه برگزيد و العلم عند الله . رساله حقوق بارها جداگانه نيز چاپ شده و بر آن شرحها و تعليقهها نوشتهاند كه از آن جمله است :
1 - رساله حقوق گردآورندهء مرحوم سيد سبط الحسن لكهنوى با تعليقات . نسخهء خطى آماده بچاپ . اين رساله را نويسنده در حدود سى و پنج سال پيش نزد مؤلف ديدم .
2 - رساله حقوق گرد آوردهء عبد الهادى مختار كه با مقدمهء مؤلف جزء سلسلهء كتابهاى ماه به شماره 6 از جانب عبد الامير سبيتى مؤسس هيأت نشر سلسلهء « كتاب الشهر » در كاظمين با مقدمه سيد صادق صدر به چاپ رسيد .
3 - رساله حقوق تأليف فاضل ارجمند و حقوقدان ، توفيق الفكيكى ، مقيم نجف اشرف كه هنگام توقف نويسنده در نجف به تأليف آن مشغول بود .
4 - فقرههائى از اين رساله ضمن رسالهاى بنام « سخنان سجاد بوسيلهء آقاى دكتر صاحب الزمانى بسال 1326 ه . ش در تهران چاپ و منتشر شد .
5 - ترجمه كامل رساله حقوق از روى متن خصال بقلم فاضل محترم آقاى حاج شيخ محمد باقر كمرهاى .
هامش
( 1 ) . ج 2 ص 376 نسخهء چاپ دار صعب . بيروت