ابن معلم واسطى
ابو الغنائم نجم الدّين محمّد بن على بن فارس جابانى هرثى واسطى ، معروف به « ابن معلّم » شاعر مشهور اواخر عصر عباسى در قرن ششم كه نمايندهى واقعى شعر عراقى در آن زمان بهشمار مىآيد ، وى در 4 رجب سال 501 ه . ق در روستاى هرث « 1 » به دنيا آمد . اصل او از « جابان » « 2 » است وى در « هرث » پرورش يافت و همانجا نيز درگذشت . از كيفيت تحصيلات و استادان او چيزى دانسته نيست . اما از روابط ادبى وى با اديبان ، دانشمندان و بزرگان آن روزگار گزارشهايى موجود است . « 3 »
برخى از منابع متأخر به دو رويداد در زندگى وى اشاره كردهاند : يكى اسارت او در راه موصل و ديگرى زندانى شدنش در حلّه و بغداد . « 4 »
ابن معلّم از اوان جوانى به سرودن شعر پرداخت . مدايح او بخش بزرگى از اشعارش را تشكيل مىدهد . مشهورترين مديحهى وى قصيدهاى است در مدح امير فخر الدّين هند بن ابى الفياض زهيرى از اميران المقتضى خليفهى عباسى .
بخش ديگرى از اشعار او در وصف عشق عرفانى است و مطلع برخى قصايد حماسى و غزليات او نيز شامل انديشهها و مفاهيم صوفيانه است . همين امر باعث شده كه صوفيان به خصوص پيروان سهروردى اشعار او را حفظ نموده و در مجالس سماع خود بخوانند . شعر ابن معلم كه در اندوهبارى ، نوحه را مىماند ، شعرى است مطبوع و لطيف با الفاظى ساده ، شيوا ، روان ، پرمغز و استوار . « 5 »
ابن معلم هرگز از قالبهاى كهن عرب دست برنداشت ، اما گاهگاه كوشيد مضامين آنها را با الفاظى كه در عصر او ظهور مىيافت ، عرضه كند . سپس پايهى اشعار را بر عشقى نيم جسمانى - نيم روحانى بنا نهاد كه به هر حال بسيار دلنشين و تازه مىنمود .
تنها اثرى كه از او برجاى مانده ، ديوان اوست . ديوان او از آغاز تا مدتى مورد توجه همگان بوده است . « 6 »
ابن معلم به سال 592 ه . ق در روستاى هرث درگذشت . « 7 »
- * -
1 - أما أمير المؤمنين فذكره * في محكم التنزيل ذكر أرفع
2 - من قال فيه محمد أقضاكم * بعدى و أعلمكم على الإروع
3 - حفظوا عهود الغدر فيما بينهم * و عهود أحمد يوم خم ضيّعوا
4 - قتلوا بعرصة كربلا أولادة * و لهم بغفران المهيمن مطمع
5 - منعوا ورود الماء آل محمد * و غدت ذئاب البر منه تكرع
هامش
( 1 ) - هرث : روستايى در نزديكى جابان .
( 2 ) - جابان : از روستاهاى واسط كه چون بيشتر املاك به دو تعلّق داشت ، به او نسبت « جابانى » دادهاند .
( 3 ) - ر . ك به وفيات الاعيان ؛ ج 5 ، ص 6 . الوافى بالوفيات ؛ ج 4 ، ص 166 .
( 4 ) - تاريخ الادب العربى ؛ ج 3 ، ص 406 و 407 .
( 5 ) - وفيات الاعيان ؛ ج 5 ، ص 5 و 6 .
( 6 ) - همان ؛ ص 9 .
( 7 ) - ادب الطف ؛ ج 3 ، ص 241 .