الناسخ و المنسوخ يا معرفة الناسخ و المنسوخ « 1 » ، ابن حزم محمد بن حزم اندلسى ابو عبد الله ( 320 ق ) .
كتاب ابن حزم ، يكى از دو اثر موجود اين قرن است . مؤلف ، اثر خود را در پنج باب ترتيب داده است . در باب اول از فضيلت ناسخ و منسوخ و نقش آن در اجتهاد ، معناى لغوى نسخ و شروط آن سخن گفته است . در ادامه باب اول در فصول چهارگانه از انكار نسخ توسط يهود ، اختصاص آن به امر و نهى و تفاوتش با استثناء و اختصاص ؛ انواع نسخ و تقسيم سورهها به اعتبار عدم وقوع نسخ در آنها ، سخن افزوده است . در باب دوم ، نام سورههايى را آورده كه ناسخ در آنها آمده است . در باب سوم ، نام سورههايى است كه ناسخ و منسوخ دارد . باب چهارم : اعراض از مشركان كه 114 آيه را در 48 سوره نسخ كرده است و در باب آخر كتاب ناسخ و منسوخ به ترتيب سورههاى قرآن ، با اشاره به مكان نزول سوره و تعداد آيات ناسخ و منسوخ ، سپس تفصيل مطلب آمده است . اين نگرش همه سورههاى قرآن را شامل است و سورههايى كه نسخ در آنها واقع نشده ، به « محكم » تعبير شده است . « 2 »
اين كتاب بارها چاپ شده است . از جمله : قاهره ، 1297 ق / 1879 م ، در حاشيه ، تفسير جلالين ؛ قاهره ، الازهرية ، 1316 ق / 1898 م ، 1344 ق / 1925 م در حاشيه تنوير المقباس ؛ بيروت ، دار الفكر ، 1404 ق / 1984 م ، عكس از حاشيه تنوير المقباس ؛ به كوشش عبد الغفار سليمان بغدادى ، بغداد ، مكتبة الشرف الجديد ، بىتا .
الناسخ و المنسوخ « 3 » ، ابو مسلم اصفهانى محمد بن بحر ( 322 ق ) .
الناسخ و المنسوخ « 4 » ، جعده محمد بن عثمان ابو بكر شيبانى ( 326 ق ) .
الناسخ و المنسوخ « 5 » ، ابن حجّام محمد بن عباس ( 328 ق ) .
الناسخ و المنسوخ « 6 » ، ابن انبارى محمد بن قاسم بن بشار ( 328 ق ) .
هامش
( 1 ) . زركشى ، همانجا ؛ زيد ، 324 ، 344 - 349 ؛ صفار ، 625 ؛ على شواخ ، 4 / 233 ؛ قتاده ، همانجا ؛ مهدوى راد ، 60 .
( 2 ) . ابن حزم ، كتاب ياد شده .
( 3 ) . ياقوت ، 18 / 36 ؛ بغدادى ، ايضاح ، 2 / 615 ؛ زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 630 ؛ على شواخ ، 4 / 245 .
( 4 ) . زركشى ، 2 / 155 ؛ زيد ، 325 ؛ صفار ، 631 ؛ على شواخ ، 4 / 240 ؛ قتاده ، همانجا .
( 5 ) . ابن شهر آشوب ، 130 ( با نام محمد بن على بن مروان ) ؛ طوسى ، رجال ، 443 - 444 ؛ صفار ، 628 .
( 6 ) . زركشى ، 2 / 153 ؛ زيد ، همانجا ؛ صفار ، 628 ؛ على شواخ ، همانجا ؛ قتاده ، همانجا .